De jaren tachtig: het decennium waarin lange tijd alles mogelijk leek. Met die sfeer opent Downtown, de nieuwe speelfilm van Michiel van Erp. We zijn in de club, de Downtown waar de film z’n titel aan ontleent. Overal mooie mannen, zoenend, strelend, neukend; You Spin Me Round van Dead or Alive uit de speakers. Deze club belooft je vrijheid en seks: een plek om jezelf, je lichaam en je verlangens te verkennen. Amper een jaar later is de dansvloer nog maar halfvol en vaste krachten zijn zomaar verdwenen, wellicht verhuisd zonder hun nieuwe adres door te geven. DJ Ronnie, die zo lang de muziek verzorgde waardoor bezoekers hun gedachten niet meer hoefden te horen, ziet het: ‘Downtown is op z’n retour. Je hoeft maar om je heen te kijken.’
Groots werd het aangekondigd: met Downtown zou Michiel van Erp de eerste Nederlandse speelfilm maken over de aidsepidemie in de jaren tachtig. Van Erp en scenarioschrijver Frank Houtappels vertellen een dubbel verhaal waarin deze geschiedenis in dialoog met het heden wordt geplaatst. Enerzijds zijn daar de jaren tachtig, waarin Ronnie, Lennart en Bas elkaar op de dansvloer leren kennen en vrienden worden, en anderzijds één avond in 2021: covidtijden. Ronnie heeft Lennart en Bas uitgenodigd om bij hem te komen eten, zonder dat zij van elkaar weten dat ze komen.
Meer films over aids
Het thema hiv en aids is, zogezegd, terug van nooit weggeweest. Downtown voegt zich in een snel groeiend rijtje hedendaagse films over de aidscrisis. In het voorjaar was de Spaanse film Romería in de filmhuizen te zien, over de impact van de epidemie op mensen die drugs spuiten in de jaren tachtig. Eerder maakte de Franse Gouden Palm-winnaar Julia Ducournau de film Alpha, waarin een infectie met een hiv-achtig virus boven het plot hangt.
In Cannes ging dit jaar Ira Sachs’ The Man I Love in première, over een New Yorkse theateracteur die een hiv-diagnose krijgt. En afgelopen augustus verscheen Jim Queen, een Franse komedie die zich ook laat lezen als snelcursus homocultuur, inclusief gekscherende verwijzingen naar hiv en PrEP en PEP – het eerste een medicijn waarmee je een hiv-infectie kunt voorkomen, het tweede een soort morning-afterpil. Half oktober verschijnt ten slotte Youri, de verfilming van Jan Brokkens roman In het huis van de dichter over de hiv-positieve pianist Youri Egorov.
Het is dit jaar precies 45 jaar geleden dat de eerste aidsdiagnoses gesteld werden in de Verenigde Staten. In een klein, zakelijk bericht in een blad dat slechts door artsen werd gelezen, berichtten medici van de Centers for Disease Control – het Amerikaanse RIVM – dat ze bij vijf jonge, homoseksuele mannen in Los Angeles een zeldzame soort longontsteking hadden geconstateerd. Twee mannen waren al overleden toen het bericht gepubliceerd werd. Later zouden artsen schatten dat er toen waarschijnlijk al 200.000 mannen hiv-positief waren in de Verenigde Staten. Lange tijd leek de crisis niet te beteugelen.
Door telkens naar het verleden te kijken, blijft onderbelicht dat hiv en aids nog steeds bestaan
Terug naar de crisisjaren
Wat films als Downtown, Romería en The Man I Love gemeen hebben, is dat ze terugkeren naar de crisisjaren, oftewel de vijftien jaar dat de medische wereld machteloos stond tegenover het virus. Zoals een arts het verwoordt in Downtown: het is onmogelijk de achteruitgang van het immuunsysteem te stoppen, hij kan alleen worden vertraagd. Het zou uiteindelijk tot 1996 duren voordat er medicatie beschikbaar kwam die een hiv-infectie omboog van een zekere dood naar een chronische ziekte. Deze farmacologische doorbraak heeft honderdduizenden, zo niet miljoenen levens gered. Tegen die tijd waren de ouders van Marina in Romería echter al dood, net als de vrienden en collega’s van Ronnie, Lennart en Bas in Downtown.
Dit soort ‘crisisrevisitaties’, zoals cultuurwetenschappers de terugkeer naar het verleden wel noemen, is bepalend voor de hedendaagse culturele representaties van hiv en aids. Er zijn verhoudingsgewijs weinig films zoals Jim Queen, waarin hiv naar voren komt als iets van deze tijd. Meestal is men geïnteresseerd in de ervaringen van eerdere generaties – veelal homomannen – die de crisisjaren meegemaakt hebben. Zeker jongere queers lijken een enorme behoefte te hebben aan informatie over deze periode. Dat zie je in film, maar bijvoorbeeld ook in de podcast En niemand bleef onaangeraakt (2024) en romans als Charlie Porters Nova Scotia House (2025), Rebecca Makkais The Great Believers (2018) of Hanna Bervoets’ Ivanov (2016): ze vertellen verhalen over de jaren tachtig en de vroege jaren negentig.
Maar er is ook iets geks aan de hand met deze continue blikken in de achteruitkijkspiegel. Door telkens naar het verleden te kijken, blijft onderbelicht dat hiv en aids nog steeds bestaan. Er raken nog steeds mensen hiv-geïnfecteerd, en er overlijden nog steeds mensen aan de gevolgen van aids. In 2000 waren het er volgens cijfers van het CBS in Nederland zo’n 130, in 2010 50. Sinds 2020 is de neerwaartse lijn gestopt: er overlijden nu zo’n 20-25 mensen per jaar aan de gevolgen van aids. Er leven in ons land zo’n 25.000 mensen met hiv, en ook dat aantal neemt jaarlijks met zo’n 400 toe. Wereldwijd lopen deze getallen in de miljoenen. Lange tijd bewogen de cijfers de goede kant op, maar die vooruitgang is om allerlei redenen grotendeels tot stilstand gekomen.
Hier zijn drie mannen wiens levens getekend zijn door aids. ‘We hebben het verhaal nooit goed doorverteld,’ zegt een van hen
Hiv en corona
Het dubbele verhaalspoor van Downtown verbindt de aidsepidemie met corona en de onwezenlijkheid van lockdowns, isolatie en verbroken contacten. Veel mensen die de aidsepidemie van dichtbij meegemaakt hebben, moesten door covid-19 weer aan die periode denken. Ook de oudere Lennart overkomt dat: ‘Ik kan het niet vergeten,’ zegt hij. De herinneringen en emoties dringen zich onontkoombaar op: angst, eenzaamheid, schaamte – toen, en nu nog steeds.
Het is lastig iets nieuws te zeggen over de vroege jaren van de aidscrisis. Vaak grijpen filmmakers terug naar eenzelfde type gebeurtenissen en reacties om de impact van de epidemie voor het voetlicht te brengen. Het jaren tachtig-deel voelt daardoor bekend aan – een variatie op een verhaal dat al eerder verteld is en dat we redelijk goed kennen. De koppeling met het heden is echter niet zo’n gebaand pad. Deze vondst maakt Downtown interessant: het staat Van Erp toe verbanden tussen toen en nu te verkennen, tussen aids en corona, en jeugdige bravoure en volwassen cynisme met elkaar in gesprek te laten gaan.
Zicht op het verleden
En dan is er het prachtige detail van Lennarts ogen. Door zijn door hiv verzwakte immuunsysteem kon een simpele netvliesontsteking zich ontwikkelen tot een bijna totale blindheid. In één oog heeft hij nog slechts zeven procent zicht – vormen, licht en donker. Het is, wellicht, een verwijzing naar de Britse filmmaker Derek Jarman en diens hiv-infectie: Jarman raakte in de laatste jaren voor zijn dood aan de gevolgen van aids zijn zicht ook bijna volledig kwijt. Hij maakte er de film Blue (1993) over: een monochroom blauw beeld, met daaroverheen gemonteerd de stemmen van onder meer Tilda Swinton. In zo’n soort wereld moet Lennart nu ook leven.
Bovenal laat Van Erp met Lennarts afgenomen zicht zien wat het betekent om nu met hiv te leven. Het is een huiveringwekkend detail dat laat zien dat de aidscrisis niet voorbij is, maar nog steeds gevolgen heeft. Daarmee bewijst Downtown dat het meer is dan de zoveelste crisisrevisitatie. Het verleden laat zich niet beperken: voor wie het geen plek heeft gegeven, is het nog springlevend.
