Interview

Paweł Pawlikowski en Sandra Hüller over Fatherland: 'Het is een vreemd iets om nostalgie te voelen naar het stalinisme of het naoorlogse Duitsland’

In roadmovie Fatherland neemt regisseur Paweł Pawlikowski (Ida, Cold War) ons opnieuw op fabelachtige wijze mee terug in de tijd. We spreken de Poolse filmmaker en hoofdrolspeler Sandra Hüller over hun samenwerking on the road en hoe het was om in 2025 een film te draaien die gaat het over Duitsland in 1949. ‘De zoektocht naar de juiste figuranten kostte eeuwen.’

Film of tijdmachine? Bij het werk van de Poolse regisseur Paweł Pawlikowski (1957) weet je het nooit. Eerst was er Ida, over een piepjonge non in de jaren zestig; daarna kwam liefdesverhaal Cold War, met de Europese jaren vijftig als decor; en nu is er Fatherland, dat speelt in Duitsland anno 1949. Alle drie de films duren nog geen 90 minuten, zijn gedraaid in zwart-wit en zien er zo levensecht uit dat je zou zweren dat het Pawlikowski en zijn cast en crew via een wetenschappelijk experiment werkelijk is gelukt naar het naoorlogse Europa af te reizen.

Verheugfilm

Fatherland

In een kleine 82 minuten jaagt regisseur Pawel Pawlikowski (Cold War) je door het verscheurde Duitsland van 1949 – met Sandra Hüller aan het stuur.

Te zien vanaf donderdag

Ida

Een in meesterlijk zwart-wit gefilmde roadmovie over grote dilemma's in immorele tijden.

Tip van Rosan

Cold War

Een liefdesverhaal in het Polen ten tijde van de Koude Oorlog. Van de regisseur van Oscarwinnaar Ida.

Neem de scène in Fatherland waarin schrijver Thomas Mann (Hanns Zischler) in een kerk in Frankfurt een grote groep West-Duitsers toespreekt. De Nobelprijswinnaar vluchtte in 1933 naar de VS en is anno 1949 teruggekeerd voor een beladen publiciteitsreis van West naar Oost. Zowel de Amerikanen als Russen proberen de sterauteur aan zich te binden. ‘Meneer Mann, aan welke kant staat u? Die van Stalin of Mickey Mouse?’ Terwijl Mann speecht, kijkt zijn dochter Erika (Sandra Hüller) de kerk rond, op zoek naar het gezicht van haar broer, die had beloofd zich bij hen te voegen voor een gezamenlijke roadtrip.

Niet alleen het decor waarin zich dit allemaal afspeelt, voelt hard en echt en geleefd, ook de tientallen anonieme hoofden in het publiek hebben iets dat zegt: wij zijn van 80 jaar geleden. ‘De zoektocht naar de juiste figuranten kostte eeuwen', vertelt Pawlikowski, die ons via zijn laptop te woord staat tijdens het London Film Festival. ‘We waren op zoek naar mensen die er niet uitzagen als mensen die veel tv kijken of selfies maken. We hadden mappen voor arbeiders, intellectuelen, idealisten, voormalige nazi's; belachelijke categorieën, maar het heeft ons heel erg geholpen. Uiteindelijk had ik allerlei goede figuranten om mee te spelen in de film. Hun gezichten waren iets om mee te schilderen.’

Op zoek naar de juiste locaties om ‘mee te schilderen’, belandden Pawlikowski en zijn team in het Poolse Neder-Silezië, dat vroeger bij Duitsland hoorde. ‘We hadden een landschap nodig dat in puin lag, maar waar vind je dat? We vonden een paar locaties die een beetje vervallen, beschadigd en armoedig waren. Daardoor was er minder verbeeldingskracht nodig om ze als naoorlogs te zien. En daarna hebben we het heel goed voorbereid met de production designers en de cameraman.’

Paweł Pawlikowski

Erika Mann
Hoofdrolspeler Sandra Hüller (ook aanwezig in Londen) heeft ons dan al eerder verteld dat voor Pawlikowski het beeld leidend is. Als actrice kreeg ze veel vrijheid op een klein stukje set. ‘Het was een interessante mix van een strak kader en de taak om vrijheid te vinden op dat kleine plekje dat voor jou als acteur overblijft.’

Hüller speelt de rol van Erika, die een moeizame relatie heeft met haar vader, maar hem als chauffeur en assistent zo goed mogelijk probeert te begeleiden in hun voormalige thuisland, waar het wemelt van nieuwe vijanden en zogenaamde vrienden. Hüller: ‘Voor mij als Duitser was het heel bijzonder om op plekken in Polen te zijn die ooit Duits waren of Duits werden genoemd. Het was daardoor makkelijker om bij het onderwerp van de film betrokken te raken. Omdat het niet mijn thuis was, net als voor mijn personage.’

‘Ik denk dat wat ik het meest aan Erika waardeer, is dat het haar echt niets kan schelen wat mensen van haar denken. Het is geen houding, het zit heel diep in haar dat het haar gewoon niets uitmaakt. Ze weet wie ze is en als ze besluit iemand anders te zijn, zal ze iemand anders zijn.’

Over haar eerste samenwerking met regisseur Pawlikowski is Hüller alleen maar positief. ‘We brachten veel tijd door na het werk, gingen uit eten en reisden soms samen, dus dat was heel fijn. Maar op de set voerde hij vooral gesprekken met zijn director of photography, omdat film voor hem begint vanuit het beeld. Paweł werkt al jaren samen met dezelfde DOP (Łukasz Żal, red.). Hij hoeft aan hem niets meer uit te leggen. Ze zijn als één persoon wanneer ze werken en het was een waar genoegen om dat te observeren; om twee mensen te zien die zo opgaan in wat ze doen.’

‘Paweł maakt ook niet te veel woorden vuil aan de dingen. Alles is goed voorbereid en gebeurt gewoon. De achtergronden die hij creëert, het licht, het tempo: alles zit al in zijn hoofd. Hij was de film on the road al aan het monteren. Ik heb in mijn leven nog nooit iemand gezien die zijn film zo snel af had.’

Vreemde nostalgie
Pawlikowski werkt niet alleen snel, zijn films zijn ook lekker kort. Fatherland duurt 82 minuten, net als Ida. Met 89 minuten was Cold War voor hem aan de lange kant. ‘Ik probeer eenvoudige scenario's te schrijven en meestal zijn ze vrij kort. Ik geloof dat het script dit keer iets van 61 pagina's was. Ik schrijf het soms wat meer uit voor de geldschieters, zodat zij een beetje kunnen zien waar het allemaal naartoe gaat en welke emoties erbij komen kijken. Maar zelf houd ik van het uitgeklede, zo geef ik mezelf de ruimte om voortdurend dingen te veranderen. Maar ik moet wel een begin en een einde hebben.’

In werkelijkheid reisde Thomas Mann eind jaren veertig met zijn vrouw en een chauffeur door Duitsland. Zijn dochter had er weinig mee te maken. Waarom besloot Pawlikowski het verhaal aan te passen en waarom maakt hij voor de derde keer op rij een film over naoorlogs Europa? Pawlikowski: ‘Ik heb het verhaal veranderd omdat dat het verhaal is dat ik wilde vertellen. Ik wilde niet navertellen wat er echt is gebeurd, want dat was nogal vormloos en niet verschrikkelijk interessant.’

Ik wil laten zien dat niemand volledig gelijk heeft, niemand volledig ongelijk heeft en dat het leven ingewikkeld is

‘Ik kom uit Centraal-Europa – uit Polen – en ik ben geworteld in de naoorlogse geschiedenis, of ik dat nu leuk vind of niet. Bovendien houd ik van verhalen waarin de personages beslissingen moeten nemen op het moment dat de geschiedenis een belangrijke speler is. Omdat zoiets moeilijk te verbeelden is in het digitale tijdperk, ga ik terug in de tijd; terug naar een driedimensionale wereld die je goed kan fotograferen. Ik hou van sterke beelden en verlang terug naar de analoge wereld. Dus het is een vorm van escapisme. Tegelijkertijd wil ik films maken die nú iets betekenen. Het is een vreemd iets om nostalgie te voelen naar het stalinisme of het naoorlogse Duitsland, maar dat heb ik. Stalin — een afschuwelijke massamoordenaar was — las tenminste boeken.’

‘Want we worden ontmenselijkt door de algoritmes en krankzinnige verhalen die niets te maken hebben met onze geleefde ervaring. Ik wil laten zien dat niemand volledig gelijk heeft, niemand volledig ongelijk heeft en dat het leven ingewikkeld is.’

Jesse

Jesse werkt al meer dan 14 jaar bij Cineville. Toen hij begon maakte hij de nieuwsbrief en filmagenda – en dat doet-ie soms nog steeds. Maar meestal is hij druk als eindredacteur en wandelend Cineville-archief. Voordat hij bij Cineville belandde studeerde hij Media & Cultuur (in Amsterdam) en Journalistiek (in Groningen).

Gerelateerde films

Tip van Rosan

Cold War

‘Dans mee op het ritme van een rusteloze liefde.’

Ida

Een in meesterlijk zwart-wit gefilmde roadmovie over grote dilemma's in immorele tijden.

Verheugfilm

Fatherland

In een kleine 82 minuten jaagt regisseur Pawel Pawlikowski (Cold War) je door het verscheurde Duitsland van 1949 – met Sandra Hüller aan het stuur.

Te zien vanaf donderdag

Laatste artikelen