Interview

Sara Dosa en Andri Snær Magnason over Time and Water: 'Het is niet natuurlijk om tijdens je leven een gletsjer te verliezen'

Gletsjers horen niet te verdwijnen, maar door klimaatverandering is er op IJsland geen houden meer aan. Op IDFA spreken we met filmmaker Sara Dosa (Fire of Love) en schrijver Andri Snær Magnason over de film die ze samen maakten over het verlies van de ijsreusen en twee gletsjeronderzoekers van het eerste uur: de opa en oma van Magnason.

IJsland heeft één van de meest dynamische landschappen ter wereld. Je vindt er eindeloze watervallen, geisers en lavavelden, en 130 vulkanen, waarvan er maar liefst 18 actief lava omhoogstuwen. Eens in de zoveel tijd wordt er een nieuwe berg omhooggeduwd, waar de rest van het ecosysteem zich opnieuw omheen vouwt. Toch ontstaan er niet alleen nieuwe dingen, maar verdwijnen er ook natuurfenomenen die al een eeuwigheid deel uitmaken van het landschap. De gletsjers van IJsland smelten, net als in de rest van de wereld. Deze ijsmassa’s zijn als een water-archief een soort geheugen van onze planeet, waarin bevroren druppels water duizenden jaren opgeslagen liggen, die langzaam versmelten en hun weg de oceaan in vinden.

Wat betekent het om een gletsjer te verliezen? Hoe rouw je om iets waarvan je je nooit hebt kunnen voorstellen dat het ooit verloren zou gaan? En hoe begrijp je de impact daarvan op de rest van de wereld? In haar nieuwe film Time and Water vertelt documentairemaker en antropoloog Sara Dosa (Fire of Love) samen met de gerenommeerde IJslandse schrijver Andri Snær Magnason een persoonlijk verhaal over het verlies van de gletsjers. De grootouders van Magnason waren gletsjeronderzoekers van het eerste uur, en Magnason werd in 2019 door twee antropologen gevraagd om de eerste grafrede ooit voor een gletsjer te schrijven. De IJslandse Ok-gletsjer was namelijk zodanig gesmolten, dat het gebied de status als gletsjer verloor — en daarmee ‘overleed’.

Time and Water

Terwijl de IJslandse gletsjers langzaam afsterven, duikt Schrijver Andri Snær Magnason in zijn archieven in de hoop de tijd even stil te zetten.

Tip van Jesse

Fire of Love

Het explosieve liefdesverhaal van Katia en Maurice Krafft, die evenveel van elkaar houden als van de vulkanen die ze samen bestuderen.

Sara Dosa en Andri Snær Magnason zijn in Amsterdam neergestreken voor IDFA. Ik spreek ze samen in een hotel aan de grachten, waar ik dankzij een flinke novemberregenbui doorweekt aankom. Natuurlijk ligt het thema water als gespreksopening daardoor voor de hand. Dosa: ‘Het is mijn derde dag hier en ik ontkom er niet aan dat ik echt ervaar hoe tijd en water deze stad hebben gevormd. Het is prachtig.’ Magnason: ‘Ik kom uit Reykjavik en ik heb altijd zoveel grachtenjaloezie. IJsland viel lange tijd onder het bewind van de koning van Denemarken. Hij was geïnspireerd door Amsterdam toen ze Kopenhagen vormgaven. Maar ze hebben het niet naar ons gebracht, want dat konden ze niet.’

We lachen over de (on)mogelijkheid om kanalen van lava aan te leggen, en hoe die wellicht niet zo lang stand zouden houden. Vervolgens vertelt Dosa verder hoe ze al langer in contact is met Magnason, en hoe de samenwerking voor Time and Water tot stand kwam.

Toen maakte Sara Fire of Love en ik dacht bij mezelf: verdorie, ik had wat fanatieker contact met haar moeten onderhouden, want nu is ze te beroemd

Dosa: ‘In 2019 las ik het artikel The glaciers of Iceland seemed eternal. Now a country mourns their loss. Het greep me meteen aan, omdat het de surrealistische aspecten van onze tijd samenbracht met de klimaatcrisis. Toen ik zag dat het geschreven was door Andri Snær Magnason, werd ik meteen enthousiast, omdat Andri's werk door de jaren heen ontzettend veel voor me heeft betekend. Ik leerde hem voor het eerst kennen toen ik een andere film in IJsland maakte, The Seer and the Unseen. Hij gaf me toen fantastisch advies en we citeren hem zelfs in de film. Ik volgde zijn werk dus al een tijdje en raakte geïnspireerd door zijn perspectief en zijn gevoel voor taal. Dus nam ik contact met hem op en zei: ‘Hé, ik heb net je artikel gelezen, zou je interesse hebben om samen te werken?’’

Magnason: ‘Ik had toen net mijn boek On Time and Water afgerond, een maand voordat ik mijn grafrede voor de Ok-gletsjer publiceerde in The Guardian. Dus het kwam perfect uit, ook omdat het boek veel gebruikmaakte van visueel materiaal, waaronder meer dan zeventig jaar aan familiebeelden. Na de boeklancering was ik superdruk en hadden we even geen contact. Toen maakte Sara Fire of Love en ik dacht bij mezelf: ‘Verdorie, ik had wat fanatieker contact met haar moeten onderhouden, want nu is ze te beroemd.’ Maar ze mailde me terug en bekeek m’n beeldmateriaal. Ik had misschien niet zoiets spectaculairs als wat je ziet in Fire of Love, maar ik had wel wat 16mm-beelden van mijn grootouders op de gletsjer. En ja, toen zijn we gewoon aan de slag gegaan.’

In Time and Water zien we verschillende tijdslagen die door elkaar lopen. We zien de grootouders van Andri toen ze jong waren boven op de gletsjer, maar ook op bejaarde leeftijd in hun leunstoel, terwijl opa met geheugenverlies kampt. Ook zien we de kinderen van de IJslandse schrijver, hoe hij in 2019 zijn grafrede voor de Ok-gletsjer voorleest en zijn toekomstige overgrootkinderen aanspreekt. Dosa omschrijft de film als ‘polytemporeel’, waarbij het verleden even aanwezig is als het heden en waar de toekomst niet ongrijpbaar is, maar juist tastbaar en bereikbaar door de intieme link van familie. Op zoek naar een vertelvorm waarin dit allemaal bij elkaar kon komen, vonden ze de vorm van een tijdcapsule.

Dosa: ‘Andri is een bekende sciencefictionschrijver en tijdcapsules zijn een heel specifiek scifimotief. Toch ontstond het idee van de tijdcapsule min of meer bij toeval en pas veel later in het proces. We hadden net een ruwe montage bekeken toen Andri een hele grappige opmerking maakte: ‘Ik heb het gevoel dat mijn voice-over een beetje is als die ene gast op een feestje die al zijn verhalen wil delen en jij staat in een hoekje en hij blijft maar doorgaan en doorgaan, en jij wilt gewoon naar het balkon om van het uitzicht te genieten.’ Natuurlijk hoort zo’n gedachte bij het proces, vooral bij een film met veel voice-over, maar daardoor wilde ik de voice-over meer een vorm geven. Want het is Andri’s perspectief, maar voor wie is dit eigenlijk bedoeld? Toen gingen we brainstormen en kwamen we tot het idee dat, net als de gedenkplaat voor de Ok-gletsjer, de voice-over een brief aan de toekomst zou moeten zijn.’

Magnason: 'Mijn grootvader was een amateurfotograaf en in de jaren 50 kocht hij een filmcamera. Ik denk niet dat veel families in IJsland archieven uit de jaren 50 hebben, want als je kijkt naar wat er in de IJslandse archieven bestaat uit ’55, dan is er één minuut van de president, nog een minuut van de premier, iemand die in het noorden een koe melkt of zoiets, iemand die probeert de oude manier van leven vast te leggen. En dan is er ineens de tiende verjaardag van mijn moeder op film. En ze was niet van koninklijken bloede of zo, het is gewoon volkomen willekeurig.’

‘Ik raakte zelf geïnteresseerd in archiveren toen ik in de universiteitsarchieven in Reykjavik werkte. Daar hadden ze opnames van tot in de jaren 70 en dat waren een soort echo’s van een veel oudere geschiedenis die nog in de hoofden van mensen leefde, zoals oude rijmpjes en slaapliedjes. Dus toen dacht ik: het maakt niet uit wat ik opneem, één uur van wat dan ook zal over dertig jaar een schat zijn. Dus pakte ik gewoon elke camera die voorhanden was. Uiteindelijk is deze film daardoor bijna een natuurhistorisch museum van beeldformaten geworden. Ik geloof dat we 16mm hebben, 8mm, en alles uit de jaren 90 zoals Hi8, VHS, Beta tot aan de Alexa 4K.’

Dosa: 'We wilden de verschillende formats omarmen als een soort geologische aardlagen, zoals je de lagen uit verschillende tijdperken in een bergwand ziet. Ik prijs mezelf gelukkig dat ik een fantastisch montageteam had en een team voor archiefonderzoek om al dat beeldmateriaal door te spitten. Het was echt een uitdaging omdat we de look en feel moesten integreren en de beeldverhoudingen alle kanten op dansten. We wilden het gevoel te creëren dat alle verschillende formats met elkaar in gesprek zijn.'

Het verlies van opa Árni en de gletsjer lopen in de film parallel aan elkaar. Zijn het verlies van een geliefd landschap en een geliefd familielid met elkaar te vergelijken?

Magnason: ‘We hebben daar veel over gediscussieerd, omdat het natuurlijk is om dierbaren te verliezen. Dat is de cyclus van het leven: je wordt oud, je hebt een bepaalde levensduur, dan ben je er niet meer en laat je een nalatenschap achter. Maar het is niet natuurlijk om tijdens je leven een gletsjer te verliezen. Het verlies van een dierbare moet je accepteren, terwijl je het verlies van een gletsjer juist moet bevechten. Je moet doen wat je kunt om dat verlies te voorkomen.’

Een van mijn grootste vreugdes als filmmaker is om te mogen werken met het sublieme, of het nu vulkanen of gletsjers zijn

‘We kunnen natuurlijk rouwen om het verlies van de Ok-gletsjer, maar dat is alsof mijnwerkers zouden rouwen om hun favoriete kanarie die doodgaat in de kolenmijn. Ze zouden samenkomen en medelijden hebben met de kanarie, maar de dood van de kanarie zegt vooral: maak dat je wegkomt hier. De gletsjer is de first responder; het is het eerste signaal dat er iets veel groters misgaat. Het vertelt ons niet alleen iets over gletsjers, maar ook over de vogels en de zeeën, misschien zelfs de oceaanstromingen, en eigenlijk alles waar we op vertrouwen dat op een vergelijkbare manier zou kunnen verdwijnen.’

Vulkanen in Fire of Love, gletsjers in Time and Water: je kiest steeds voor overweldigende natuurfenomenen die je via een persoonlijk verhaal tastbaar maakt. Wat trekt je zo aan in die grote natuurkrachten?

Dosa: ‘Een van mijn grootste vreugdes als filmmaker is om te mogen werken met het sublieme, of het nu vulkanen of gletsjers zijn, en ik hoop op een dag een film te maken over wind. Ik denk dat dit soort krachten, die een gevoel van ontzag en schaal kunnen oproepen — de grootsheid van onze planeet —, echt in perspectief plaatst hoe nietig wij als mensen zijn, hoe vluchtig onze levens zijn. En toch zijn we tegelijkertijd zo machtig dat menselijke activiteiten de planeet radicaal hervormen door de klimaatcrisis. Dus die dualiteit, die spanning vind ik heel interessant, en breekt tegelijkertijd mijn hart.’

Wat denken jullie dat de rol is van kunst – film, literatuur – nu we het klimaat of de wereld zoals we kennen zien instorten? Zien jullie daar een taak als maker?

Dosa: ‘We weten allemaal dat we als mensen zullen sterven. Zelfs als het ondenkbaar is dat je een dierbare verliest, weet je dat het gaat gebeuren. Maar ik denk dat het sterven van een landschap als een gletsjer echt onvoorstelbaar is. En daar ligt de rol van verhalenvertellers, van filmmakers, van kunstenaars, van schrijvers: om het ondenkbare denkbaar te maken. En dat is echt iets wat we met deze film wilden doen. Hoe kunnen we dit surrealistische concept — een enorme gletsjer die sterft — hoe kunnen we een mensenleven misschien gebruiken als meetinstrument om dit te begrijpen? Hoe kunnen we menselijke emoties projecteren op een landschap als een gletsjer waar zoveel mensen geen relatie mee hebben — tenzij je in IJsland of deze gletsjergebieden woont? Het voelde op een bepaalde manier als onze plicht om een emotionele reactie op te roepen, via het specifieke verhaal van één familie, om mensen aan het denken te zetten over deze tijd.’

Als we in 2104 nog steeds de mogelijkheid hebben om pannenkoeken te eten, dan hebben we het goed gedaan

Magnason: ‘Toen ik mijn vrienden voor het eerst vertelde dat ik over klimaatverandering ging schrijven, zeiden ze: ‘Hou op, ik nodig je de komende vijf jaar niet meer uit op een feestje. Waarom schrijf je niet gewoon een goede misdaadroman of gebruik je je talent om ons te vermaken?’ Toen ik hen in plaats daarvan vertelde dat ik over tijd en water schreef, vonden ze het interessant, omdat het filosofisch was. Dus ik dacht: hoe kunnen de meest urgente dingen saai worden? En hoe kun je iets doen met iets wat als saai wordt beschouwd en toch verwachten dat het een lezer bereikt? En hoe maak ik het jaar 2100 überhaupt tastbaar wanneer de beeldtaal gedomineerd wordt door The Hunger Games, Blade Runner en Mad Max? We zijn niet eens meer verbaasd als een wetenschapper zegt dat de toekomst een soort chaotische dystopie zal zijn, mensen hebben het vorige week nog in de bioscoop gezien.’

‘Eigenlijk proberen we in onze film de toekomst terug te veroveren op Blade Runner. We beginnen een soort utopie, een pannenkoekenscifi, waarin je in het jaar 2104 nog gewoon in een keuken kunt zitten, pannenkoeken eet en praat met een kleinkind of een ander jong persoon in je leven, en je verhaal deelt en hoopt dat dat verhaal de 90 jaar daarna ook gedeeld zal worden. Geen androïds, stofzuigende robots of vliegende auto’s: als we in 2104 nog steeds de mogelijkheid hebben om pannenkoeken te eten, dan hebben we het echt goed gedaan als menselijke soort.’

Tessa

Tessa werkt sinds 2025 als redacteur bij Cineville. Ooit studeerde ze Cultuurwetenschappen en Filosofie en verklaarde Cinema I & II van Gilles Deleuze tot haar bijbels. Ze heeft nog altijd een zwak voor het filmgenre waarmee ze opgroeide: romcoms uit de nineties en zeroes. En als ze geen films kijkt, leest ze fictie of schrijft ze essays.

Gerelateerde films

Time and Water

Terwijl de IJslandse gletsjers langzaam afsterven, duikt Schrijver Andri Snær Magnason in zijn archieven in de hoop de tijd even stil te zetten.

Laatste artikelen