Kleber Mendonça Filho over The Secret Agent: 'Soms is één personage een combinatie van drie fantastische mensen die ik ooit heb ontmoet'

Het is 1977, Brazilië is een militaire dictatuur en Marcelo is in een knalgele Kever onderweg naar Recife. Het lijk dat hij ziet liggen bij het tankstation ligt al een week te rotten, maar de politie heeft er geen omkijken naar — liever doorzoeken ze Marcelo’s spullen, op zoek naar iets waarvoor ze zich kunnen laten omkopen. Geen geld op zak? Dan maar je laatste sigaretten.

Als Marcelo aankomt in de stad betrekt hij zijn nieuwe onderkomen bij de buurtmatriarch Dona Sebastiana. Wachtend op een vers paspoort krijgt hij een baantje aangeboden in het Instituut voor Identiteitskaarten. En dan krijgt Marcelo plotseling te horen dat hij wordt gezocht door twee huurmoordenaars — maar waarom eigenlijk?

The Secret Agent is een eigenzinnige en onstuimige politieke thriller van de Braziliaanse schrijver-regisseur Kleber Mendonça Filho (Bacurau, Aquarius), waarbij het ritme je naar binnen trekt nog voordat je begrijpt wat je allemaal voorgeschoteld krijgt. Geholpen door politieke spanningen, corrupt boeventuig, het kadaver van een tijgerhaai, een loslopend harig been en een kat met twee hoofden speelt de Mendonça Filho met verschillende genres, waarbij komedie en spanning elkaar afwisselen en gemixt worden met een vleugje surrealistische horror. Voor de verschillende verhaallijnen putte Mendonça Filho uit zijn eigen herinneringen, familiegeschiedenis en archiefmateriaal.

Toch is het alles behalve een puur historisch verhaal. De filmmaker benadrukt in verschillende interviews de parallellen tussen de historische dictatuur en het leven onder het regime van de extreem-rechtste president Jair Bolsonaro, die van 2019 tot 2022 aan de macht was (en inmiddels veroordeeld tot 27 jaar gevangenisstraf voor onder andere het plannen van een staatsgreep). Maar het collectieve geheugen is in het verdeelde Brazilië een gevoelig onderwerp, vertelt Mendonça Filho: ‘Archieven en musea zijn een bron van problemen voor veel Brazilianen. Veel mensen vinden dat de dingen beter met rust gelaten kunnen worden.’

Ondanks die gevoeligheden is de film een groot succes in zijn thuisland. ‘Ik had niet verwacht dat de film een blockbuster zou worden in Brazilië, met meer dan twee miljoen bezoekers. Wat we wel hadden verwacht is dat extreem-rechts zich ongelofelijk ongemakkelijk voelt bij de film — wat fantastisch is — maar ik had gehoopt dat we nu wel klaar waren met alle polarisatie.’

Ook internationaal doet The Secret Agent het goed. In Cannes kreeg hoofdrolspeler Wagner Moura de prijs voor beste acteur; Mendonça Filho won beste regie. Bij de komende editie van de Oscars is Moura genomineerd voor beste acteur, en dingt de gehele productie mee in de categorieën Beste Film, Beste Internationale Film en Beste Casting.

We spreken Mendonça Filho op het Internationaal Filmfestival Rotterdam, net voor de Nederlandse première van zijn film. Hij vertelt over zijn warme herinneringen aan Rotterdam en het festival, waar zijn eerste speelfilm, Neighbouring Sounds, veertien jaar geleden in première ging. ‘Het was de eerste vertoning ooit, hier aan het Schouwburgplein. Het was fantastisch. We hadden nog geen internationale verkoop, het enige wat we meehadden waren tien posters en tweehonderd ansichtkaarten. Dat was het begin van een heel mooi leven voor die film.’

Na de warme ontvangst van zijn speelfilmdebuut zette Mendonça Filho’s internationale succes zich voort met Aquarius (2016) en Bacurau (2019), die hem tot één van de meest interessante en succesvolle Braziliaanse filmmakers van dit moment maakten. Zijn vorige film Pictures of Ghosts (2023) had een meer essayistisch tintje, waar hij middels archiefmateriaal zijn verbondenheid met zijn thuisstad Recife en haar historische filmtheaters naar het grote scherm bracht.

Je werkte aan het script van The Secret Agent terwijl je nog met Pictures of Ghosts bezig was en bepaalde elementen komen duidelijk terug. Hoe verhouden deze films zich tot elkaar?

'Ik vind het moeilijk om te zeggen hoe een film precies tot stand komt en wat er allemaal bij komt kijken. The Secret Agent zou in elk geval niet bestaan zonder Pictures of Ghosts. Ik vind het heel mooi hoe één film een andere film het leven in kan trekken. Zo komt Aquarius ook voort uit Neighbouring Sounds. En Bacurau heeft een directe link met Cold Tropics, een kortfilm die ik in 2008 heb gemaakt. Er zijn heel veel onderlinge verbindingen tussen mijn films, en hierdoor voel ik me altijd thuis als ik aan hen denk.’

Eén figuur die mee gekomen is uit de archieven van Pictures of Ghosts is Alexandre, de operateur van Artipalacio Cinema. In The Secret Agent draagt de schoonvader van Marcelo dezelfde naam, lijkt hij op hem en doet hetzelfde werk.

‘Literatuur en film komen voort uit het leven. Het is dan ook niet meer dan logisch dat je door iemand die je kent geïnspireerd raakt. Ik schrijf vaak over mensen op basis van mijn gevoelsherinneringen of zelfs vanuit het spiergeheugen dat ik van iemand heb. En soms is één personage een combinatie van drie fantastische mensen die ik ooit heb ontmoet.’

‘Ik ontmoette Alexandre in mijn studententijd. Ik ging naar Artipalacio Cinema in Recife en daar kwam ik hem toevallig tegen. Hij was toen 66, werkte daar als de operateur en we hadden direct een goede klik. Hij bleef maar tegen me zeggen: ‘Je praat altijd met mij en ik ben de minst belangrijke persoon in de cinema. Waarom praat je nooit met de manager?’ En ik zei tegen hem dat hij voor mij de belangrijkste persoon was in de filmzaal, want zonder hem zou er geen film zijn. Hij stierf in 2002 en ik had uren en uren en uren aan film met hem vastgelegd. Toen ik aan de slag ging met Pictures of Ghosts, kwam ik terug bij dat materiaal. Toen de film uitkwam met beelden van hem, waren mensen direct verliefd. Hij raakte hen. En terecht. Alexandre was een fantastisch persoon.’

Ik wilde heel specifiek het gedrag en de taal uit 1977 terugbrengen, zelfs als dat moeilijk zou zijn met de acteurs en de jonge mensen van vandaag

‘Het was niet gepland, maar bij het schrijven van The Secret Agent ontstond er een personage dat Alexandre heette. Het ingewikkelde is dat hij het niet écht is, maar een fictief personage. Maar op de set gebeurde er iets waanzinnigs. Zonder te overleggen modelleerden mijn vrienden en collega’s het personage van Alexandre in de film naar het beeld van de echte Alexandre, die ze allemaal kenden uit Pictures of Ghosts. Van zijn t-shirts tot zijn bril en de make-up: alles klopte. En natuurlijk is het te danken aan de interpretatie van de acteur Carlos Francisco, die de rol met zo veel warmte en liefde heeft neergezet. Het raakte me diep toen ik hem zag — het beeld van mijn vriend, gespeeld door een andere vriend.’

Veel mensen die The Secret Agent zien raken in de ban van de 78-jarige Tânia Maria die Dona Sebastiana speelt. Jullie leerden elkaar kennen op de set van Bacurau, waar ze toevallig terecht kwam als figurant. Hoe heeft jullie samenwerking zich verder ontwikkeld?

‘Tânia Maria was zo fantastisch in Bacurau dat we haar terug bleven vragen en steeds nieuwe scènes bedachten waar ze onderdeel van kon zijn, met teksten die eigenlijk helemaal niet in het script stonden. Ze is een ontzettend charismatisch persoon, een pittige dame uit het noordoosten van Brazilië. Toen ik werkte aan The Secret Agent, merkte ik dat ik het personage van Dona Sebastiana voor haar aan het schrijven was. Ik wist niet eens of ze het zou willen spelen, want het zou haar meest complexe rol zijn. Ze is nu ontzettend succesvol in Brazilië, met grote reclames voor Heineken en Burger King op nationale televisie. Ze is fantastisch en heeft een sterke persoonlijkheid, net als in de film.’

Dona Sebastiana is een kettingrokende anarcho-communistische matriarch in bloemenjurk. Wat betekent dit personage voor jou persoonlijk?

‘Sebastiana is een combinatie van een aantal oudere vrouwen in mijn leven. Er was een geweldige vrouw die ik ontmoette toen zij rond de tachtig was. Ik ging met haar uit eten en was direct verliefd op haar. Ze was geboren in Recife, trouwde in de jaren 40 en werd vervolgens de minnares van een communistische leider. Ze liep weg van haar familie en kwam in Moskou terecht. Hij werd diplomaat en zij reisde de hele wereld rond, en had een geweldig leven als kunstenaar. Daarnaast is er de moeder van één van mijn beste vrienden, die nu negentig is. Alles wat zij zegt is buitengewoon poëtisch, in een ander leven was ze kunstenares geweest. En dan is er mijn eigen moeder, die jong gestorven is. Ik blijf me afvragen hoe ze zou zijn geweest als ze 80 was geworden. Ik denk dat Sebastiana’s personage bestaat uit een combinatie van deze mensen, als een complex werk van herinnering en projectie.’

Brazilië heeft een ingewikkelde relatie met archieven

‘Misschien is het overal, maar veel mensen in Brazilië zien oude mensen niet staan. Ze respecteren hen niet. Ze begrijpen niet dat deze mensen een vulkaan van leven zijn. Oudere mensen fascineren me, Vooral de oudere vrouwen, omdat ze zo veel obstakels gehad hebben in hun leven en nog steeds fantastische mensen zijn.’

De film speelt zich af in Recife in 1977, de tijd en plek van je eigen jeugd. Hoe heb je het verleden tot leven gewekt?

‘Voor mijn film wilde ik heel specifiek het gedrag en de taal uit 1977 terugbrengen, zelfs als dat moeilijk zou zijn met de acteurs en de jonge mensen van vandaag. Vaak zie je een film die in het heden gemaakt is, maar zich afspeelt in de jaren 50 of 60. Maar daarin is veel van het verleden helemaal niet meegenomen en praten de mensen net alsof ze in 2025 leven, terwijl sommige woorden nog niet bestonden. Voor mij was de historische logica heel erg belangrijk, met gedrag dat zou kloppen voor die periode.'

'Neem bijvoorbeeld het moment dat Marcelo aan Dona Sebastiana vraagt of hij haar telefoon mag gebruiken, en zij antwoordt dat het alleen mag ‘zolang het geen langeafstandsgesprek is’. Maar ook als de vrouw van Marcelo boos wordt in het restaurant en zegt dat haar vader ten minste ‘een echte man’ is. Ik heb daar veel discussie over gehad met Alice Carvalho [de actrice, red.] omdat zij zoiets nooit zou zeggen, maar uiteindelijk waren we het eens dat het passend was voor die specifieke historische periode.’

De archieven spelen een belangrijke rol in jouw recente werk, maar ook in Walter Salles’ I’m Still Here, die zich net als deze film bezig houdt met het leven en verzet onder de dictatuur die Brazilië van 1964 tot 1985 in haar greep had. Wat proberen deze films hiermee laten zien?

‘Brazilië heeft een ingewikkelde relatie met archieven, en trouwens ook met musea, een thema dat in Bacurau een belangrijke rol speelt. Als Armando’s zoon Fernando aan het eind van The Secret Agent een usb-stick krijgt met opnames van zijn vader, voelt dat voor hem meer als een nachtmerrie dan als een ontdekking. Het voelt meer als: ho, ho, ho stop, daar wil ik het niet over hebben. Dat is een normale reactie voor veel families in Brazilië, maar ook voor families in Spanje als het over Franco gaat, of in Chili met Pinochet.’

'Ik wilde heel graag een personage schrijven die een vijand wordt terwijl hij niets verkeerd doet. Marcelo heeft geen wapen, heeft niemand bedreigd of vermoord. Soms hoef je alleen maar je hand op te steken en te zeggen: ik ben het niet eens met wat je net zei, en dat is genoeg om te verdwijnen. Het is iets wat je vaker ziet in autoritaire regimes, waarbij er consequenties kunnen zijn terwijl je absoluut niets verkeerd gedaan hebt.’

De Braziliaanse filmwereld is booming. Hoe kijk jij aan tegen de recente ontwikkelingen en successen van Braziliaanse films in de internationale filmindustrie?

‘Wat we nu zien in de filmwereld komt voort uit jarenlange publieke financiering en investeringen in nieuwe gezichten. Ik werk zelf nog steeds als programmeur en vind het geweldig om al die jonge filmmakers te zien die dingen doen die vijftien jaar geleden nooit zouden zijn gemaakt. Ze komen ook van plekken waar vijftien jaren überhaupt geen films werden gemaakt. Dat is volgens mij hoe succes eruitziet, als het gaat om investeringen in korte films en speelfilms.’

‘Toen ik Neighbouring Sounds maakte, was dat onderdeel van een speciaal project dat makers uit het Noordoosten van Brazilië geld gaf om een eerste film te maken. Dat kwam voort uit de tweede regering onder Lula, en het was nog nooit eerder gebeurd. Hierdoor kon die film worden wat het geworden is, en dat is hoe ik kon beginnen met het maken van speelfilms. Dus ik ben heel erg optimistisch als ik alle nieuwe opwindende films zie.’

‘Ik denk dat Braziliaanse cinema op dit moment één van de boeiendste is. Als je kijkt naar films zoals Motel Destino, Baby, Secret Agent of The Blue Trail, zijn het ongelofelijke verschillende films. Ze brengen je naar onverwachte plekken, en proberen aan niemands eisen te voldoen.’