Magellan vertelt het grote verhaal van de Portugese ontdekkingsreiziger Ferdinand Magellaan (Fernão de Magalhães), de man die onder Spaanse vlag een westelijke handelsroute naar Azië zocht en als eerste Europeaan voet aan wal zette op de Filipijnen. Zijn expeditie voer als eerste de wereld rond. Het mysterieuze stamhoofd Lapu-Lapu ging de strijd met hem aan en stak een stokje voor zijn terugkeer. Een verhaal zoals we ze kennen uit de geschiedenisboeken, over grote mannen die de wereld domineerden.
Dit keer is het perspectief Filipijns. Filmmaker Lav Diaz is gelauwerd én berucht om zijn slow cinema waarvoor je eerder een dagdeel dan een avond vrij moet maken, doorgaans in zwart-wit en vol statische shots die minutenlang aanhouden. Die beeldtaal heeft de kracht de gewillige kijker mee te voeren en tijd tastbaar te maken. Maar Magellan klokt ‘slechts’ 2,5 uur, kent indrukwekkende sets en locaties (in kleur!) en heeft een voor een deel westerse cast met de Mexicaanse steracteur Gael García Bernal als titelheld. Dichterbij een blockbuster is Diaz nooit gekomen.
De missie van Diaz wordt duidelijk: hij is uit op ontmythologisering van zijn held – of van helden in het algemeen
Het zal geen verrassing zijn dat Diaz’ Magellan geen heldendicht is, maar juist wars is van de geschiedschrijving die Magellaan een zeeheld maakte. Al vanaf de eerste scènes wordt duidelijk dat Diaz’ lens zich eerder focust op wat de reis op menselijk vlak betekent, dan op de actie zelf. Hij toont met lijken bezaaide stranden – de slag heeft zich reeds voltrokken – en we zien lichamen van zowel de lokale bewoners als de geharnaste veroveraars. Daartussen bevindt zich ook Magellaan, die zijn kleine gestalte opricht te midden van het voltrokken bloedbad. Het is een en al dood en verderf, maar de slag is – blijkbaar – gewonnen. De missie van Diaz wordt duidelijk: hij is uit op ontmythologisering van zijn held – of van helden in het algemeen.
Diaz maakt de tijd voelbaar en benadrukt steeds weer de vervreemding in het vijandige landschap. Het draait niet om wat er gewonnen wordt, maar om de absurditeit van deze queeste vol zelfverrijking en religieus fanatisme. Bernal vertolkt Magellaan als een afstandelijke eenling die door Diaz’ lens een vrij treurige aanblik heeft: zijn kleine geharnaste gestalte oogt potsierlijk in Diaz’ weelderige tableaus, tegen het decor van de oerwouden waardoor hij en zijn mannen met hun wapengekletter trekken.
Het draait niet om wat er gewonnen wordt, maar om de absurditeit van deze queeste vol zelfverrijking en religieus fanatisme
Opvallend weinig filmmakers waagden zich aan de grote ontdekkingsreizen. Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk Ridley Scotts geflopte en historisch nogal revisionistische 1492: Conquest of Paradise, dat in een postkoloniale poging juist Christoffel Columbus als pleitbezorger van de inheemse bevolking neerzette. Waar 1492 nog vooral herinnerd wordt door de soundtrack van Vangelis en het brakke accent van Gérard Depardieu, slaagt Magellan er wél in een gelaagde film uit postkoloniaal perspectief te maken. Diaz is niet bang om Magellaan van zijn voetstuk te werpen, en toont hem als een stugge fanaticus, gezonden door een door macht, goud en geloof gedreven koninkrijk.
Diaz, die zijn eigen onderzoek deed naar Magellaan en zijn expeditie, kwam zelf overigens ook onder vuur te liggen vanwege historische vrijheden. Niet als het gaat om Magellaan zelf, maar om de figuur Lapu-Lapu, nota bene een Filipijnse held. In tegenstelling tot Magellaan maakt Diaz van hem juist wel een mythe – een verzinsel om de Spanjaarden angst in te boezemen en waarmee Magellaan zelf uiteindelijk de dood wordt ingejaagd. Diaz legt fijntjes bloot hoezeer geschiedschrijving gevormd wordt door grote verhalen over grote mannen, en stelt de verhalen bij door ze verweesd te laten ronddwalen in aangekoekt bloed, modder en misverstand.
Het is Diaz’ eigen zoektocht naar geschiedschrijving en mythevorming die Magellan zo de moeite waard maakt
Het is Diaz’ eigen zoektocht naar geschiedschrijving en mythevorming die Magellan zo de moeite waard maakt. Voor de kijker die de expeditie aandurft, is Magellan door z’n behapbare lengte ook het perfecte startpunt voor een kennismaking met zijn andere werk. Verwacht overigens niet dat hij voortaan kortere films zal maken; Magellan is qua speelduur nog maar een voorproefje. Diaz werkt momenteel aan zusterfilm Beatriz the Wife, over Magellaans achterblijvende vrouw, die weer geheel in Lav Diaz-stijl 540 minuten klokt. 9 uur dus – helemaal niet zo gek, want die zeereizen duurden een eeuwigheid.
