Het zijn de jaren 90 in voormalig Joegoslavië. Terwijl de financiële problemen zich voor vader Marko opstapelen, heeft de 6-jarige Maja nog geen weet van de zorgen om haar heen. Wanneer een geëmigreerde oom aanwaait met een gelikt verkooppraatje over het paradijs genaamd Denemarken, grijpt Marko die kans met beide handen aan. Hij pakt zijn spullen en neemt vrouw Vera en dochter Maja mee. Zijn twee zoons laat hij achter bij oma – er is geen geld en geen plek voor hen. Maar de belofte dat ze ooit worden opgehaald, staat.
Er zat een gat in mijn eigen geschiedenis die ik met deze film wilde opvullen
Eenmaal aangekomen blijkt er weinig waar te zijn van het Deense sprookje. Marko ziet zich genoodzaakt te trouwen met een Deense vrouw voor een verblijfsvergunning, moeder Vera krijgt maar geen voet aan de grond, en de kleine Maja wil maar één ding: terug naar huis. En alsof dat nog niet genoeg was, hangt overal in Denemarken – echt overal – een prijskaartje aan. De Deense ‘schoonfamilie’ eist hun deel, de werk- en leefkosten schieten omhoog en ondertussen moet er ook nog geld naar de achtergebleven jongens in Joegoslavië worden gestuurd.
Zo groeit Maja op in een wereld waarin haar ouders buitenstaanders blijven en continu moeten knokken voor hun plek. Dat is ook waar Home in z’n kern over gaat: over een vergeten generatie arbeidsmigranten en de vraag of het Westen wel echt het beloofde paradijs was waarvoor alles moest worden opgegeven.
Regisseur Marijana Jankovic tekende met speelfilmdebuut Home haar eigen jeugd op. Ze stond niet alleen achter de camera als schrijver en regisseur, maar vertolkte ook zelf de rol van de volwassen Maja. Op het International Film Festival Rotterdam spreken we Jankovic over de noodzaak van (het maken van) een film als deze. Jankovic: ‘Net als Maja was ik zes toen ik vanuit de Balkan naar Denemarken verhuisde. In de Deense cinema was nog nooit een film gemaakt over dit thema; ik miste het gewoon. Maar bovenal vind ik dat de generatie van mijn ouders dit verdient. Zij waren dromers. Ze verlieten hun thuisland in de hoop op een beter leven en hebben zich in Denemarken kapot gewerkt.’
Als ik vroeger als kind voor mijn ouders moest vertalen, voelde dat alsof ik een doelpunt maakte voor het gezin
‘Die generatie bestaat niet uit intellectuelen die boeken schrijven of films maken. Maar het is wel de generatie die ervoor heeft gezorgd dat mijn generatie kon slagen. Mijn succes als actrice, en nu filmmaker, is aan hun te danken. Als ik dat deel van mijn leven niet vertel, kan ik ook niet volledig uitleggen waarom en hoe ik hier nu sta. Er zat een gat in mijn eigen geschiedenis die ik met deze film wilde opvullen.’
Hoe was het om je eigen herinneringen om te zetten naar een film?
‘Het eerste idee was om het te schrijven als een boek. Omdat ik zo van film hou, heb ik het uiteindelijk vertaald naar een scenario. Ik wilde voor mijn debuut niet zomaar iets bedenken waar ik niets van afwist, zoals een sci-fi. Ik wilde van binnenuit werken. Deze film bevat een heel groot stuk van mijn hart.’
Je speelt ook zelf in de film, hoe ging dat?
‘In mijn eerdere korte film over ditzelfde onderwerp speelde ik de moeder, maar in dit geval was die rol te groot om te combineren met het regisseren. Daarom speel ik de volwassen versie van Maja. Dat voelde heel bijzonder; alsof de cirkel rond was.’
‘Home is voor mij ook heel helend. In de film zit een scène waarin mijn personage een intens gesprek voert met haar fictieve ouders. Veel daarvan ontstond ter plekke met acteur Dejan Cukić, die de vader speelt. Onze families kennen elkaar al sinds onze jeugd uit de Deense Balkan-community en omdat we elkaars achtergrond en cultuur zo goed kennen, voelde het heel vertrouwd. Ik wil met deze film iets teruggeven aan onze ouders en hun generatie – de mensen die hun taal, veiligheid en land hebben opgegeven voor de toekomst van de jongere generatie.’
Verhuizen naar het Westen wordt vaak heel erg geromantiseerd.
‘Voor mij werd Denemarken gebracht als de wereld van Hans Christian Andersen: één groot sprookje. Maar als kind besef je al snel: oké, dat is het dus absoluut niet.’
‘Mijn ouders waren echt niet perfect en we zijn door hele moeilijke situaties gegaan, maar we waren een team. Toen ik vroeger als kind voor mijn ouders moest vertalen, voelde dat alsof ik een doelpunt maakte voor het gezin. We moesten allemaal investeren om te kunnen winnen.’
Ik was het zat om mensen uit de Balkan in films altijd te zien als criminelen of maffiosi
Je werkte met Deense en Balkan-crews in verschillende landen. Hoe was dat?
‘Het was fantastisch om mijn twee werelden, talen en passies te combineren. Toen de Deense crew naar de Balkan kwam, en andersom, waren de cultuurverschillen overduidelijk, maar juist heel mooi. Binnen die mix viel alles voor mij op z’n plek.’
De film laat de schaduwzijde zien: de vader droomt van de rijkdom in het Westen, maar eenmaal daar stapelen de schulden en problemen zich op. Was de prijs het waard?
‘In zekere zin wel, want het eindigt als een sprookje: ik zit hier nu met jou en leef het leven waar ik van droomde. In dat opzicht zijn mijn ouders geslaagd. Maar wie zegt dat ik in het voormalige Joegoslavië geen goed leven had gehad? Je weet nooit of het gras aan de overkant echt groener is. Je moet je afvragen wat je wint en wat je verliest.’
Is er een specifieke boodschap in Home waarvan je dacht: dit is wat het Deense publiek, en de rest van de wereld, écht moet begrijpen?
‘Ik wilde weg van alle clichés, want ik was het zat om mensen uit de Balkan in films altijd te zien als criminelen of maffiosi. Ik móést een eerlijk verhaal vertellen over echte mensen die vochten voor hun bestaan.’
En wat betekent ‘thuis’ tegenwoordig voor jou
‘Inmiddels heb ik er vrede mee dat ik niet 100 procent Deens en niet 100 procent Servisch ben; ik ben het allebei en dat voelt compleet. Maar sinds ik moeder ben geworden, ligt het antwoord in mijn gezin. Als ik thuiskom en mijn dochter en man zie, voel ik hoop. Waar we ook zijn op de wereld: liefde en familie, dát is thuis.’
