In de epiloog van Fuori lezen we dat de Italiaanse schrijfster Goliarda Sapienza wordt gezien als 'een van grootste auteurs van de 20ste eeuw'. Toch is het niet gek als je nooit van haar gehoord hebt. Haar meest geroemde werk, L'arte della gioia (De kunst van het genot), werd pas twee jaar na haar dood uitgegeven – in 1998. Zelf maakte ze alle lofbetuigingen nooit mee.
Sapienza, die eerder als actrice en vrouw van de neorealistische regisseur Francesco Maselli een belangrijke rol had in de invloedrijke Italiaanse filmindustrie van de jaren vijftig, schreef L’arte della gioia tussen 1967 en 1976. Het magnum opus gaat over de (seksuele) avonturen van een vrijgevochten vrouw, geboren tijdens de eeuwwisseling in 1900. Het verhaal speelt zich af in Sicilië, bespreekt tientallen vreemde ontmoetingen en personages en beslaat honderden pagina’s. Mede door de lengte en de onconventionele voorstelling van de vrouw, kreeg Sapienza het verhaal niet verkocht aan een uitgever. Na haar overlijden liet haar man in eigen beheer duizend stuks drukken, waarna het werk alsnog werd ‘ontdekt’ door Duitse, Franse en uiteindelijk ook Italiaanse uitgevers. Inmiddels zijn er honderdduizenden exemplaren van L'arte della gioia verkocht over de hele wereld.
Realiteit en verbeelding lopen in het werk van Sapienza volledig in elkaar over, en zo hebben we deze film ook gedraaid
Biopic Fuori zet de schrijfster postuum in het zonnetje. De film speelt zich af in 1980 en volgt de periode waarin Sapienza zichzelf in Rome probeert te herpakken nadat L’arte della gioia, waar ze jaren aan werkte, links en rechts is afwezen. Een dieptepunt is het moment dat ze wordt opgepakt en voor een paar dagen in de Rebibbia-gevangenis belandt. Daar raakt ze geïnspireerd om nieuwe dingen te schrijven, en ze vindt er een nieuwe vriendin in de jongere, vrijgevochten Roberta. Eenmaal op vrije voeten, blijven de twee elkaar veelvuldig opzoeken.
Over haar tijd in de gevangenis en haar vriendschap met Roberta, schreef Sapienza twee boeken, die de makers van Fuori nu als uitgangspunt hebben genomen voor hun biopic. De film is daarom niet recht-toe-rechtaan, maar mixt feiten met literaire fictie en springt veelvuldig heen en weer in de tijd. Alhoewel het verhaal begint met het moment waarop Sapienza de gevangenis binnenkomt, leren we bijvoorbeeld pas veel later voor welk vergrijp ze precies is veroordeeld.
'We proberen een gemoedstoestand te vangen', vertelt regisseur Mario Martone, die we – voordat we aanschuiven bij hoofdrolspelers Valeria Golino en Matilda De Angelis – samen met scenarist Ippolita Di Majo spreken op het filmfestival van Cannes van 2025. Martone: 'Realiteit en verbeelding lopen in het werk van Sapienza volledig in elkaar over, en zo hebben we deze film ook gedraaid. De locaties waar we hebben gefilmd zijn echt; we hebben zelfs in een echte gevangenis gedraaid met echte gedetineerden. Maar daarnaast is alles filmisch ingekleurd en bedacht. Het is geen biopic; het is een portret. Zie het als een schilderij van een schrijfster omringd door haar eigen literaire personages, gesitueerd in een broeierige stad tijdens de zomer waarin de tijd lijkt stil te staan.'
Di Majo: 'Het idee was om onze film te baseren op de romans die Sapienza schreef nadat ze vrijkwam: L'università di Rebibbia (De universiteit van Rebibbia) en Le certezza del dubbio (De zekerheden van de twijfel). Die tweede roman gaat over haar leven buiten de gevangenismuren en focust op de intense vriendschap die ze opbouwde met Roberta. Het leek mij een prachtig verhaal over vriendschap en vrijheid. Haar ervaring in de gevangenis en de vrouwen die ze er ontmoette hebben haar leven compleet veranderd.'
Martone: 'Het interessante aan het werk van Goliarda is dat alles wat ze schrijft waargebeurd is, maar tegelijkertijd ook fictie. Vandaag de dag zijn we heel bekend met het genre 'autofictie', maar Goliarda schreef dit al decennia geleden, wat haar voor die tijd ontzettend modern maakte. Ze had een ontzettend zwaar leven. Toen ze op latere leeftijd eenmaal begon te schrijven, werd haar leven eigenlijk nóg moeilijker; niemand begreep haar en niemand wilde haar werk publiceren. Ze werd volledig buitengesloten door de intellectuele kringen van die tijd.'
Ondanks het zware onderwerp voelt de film bij vlagen licht en optimistisch aan. Was dat een bewuste keuze?
Di Majo: 'De geest van Goliarda, haar intelligentie en haar ironie, zorgen ervoor dat er altijd een zekere vederlichtheid en humor voelbaar blijft. Zelfs wanneer ze worstelt met gitzwarte periodes in haar leven.’
Martone: 'Uiteindelijk is het een verhaal van twee eenzame vrouwen die elkaar ontmoeten. Dit zijn geen schoolvriendinnen die gezellig bijkletsen; het zijn individuen die in elkaars gezelschap een moment van troost en verlichting vinden.'
Sapienza liet een meesterwerk achter dat tijdens haar leven nooit is gepubliceerd. Kent u dat gevoel van dat je iets hebt gemaakt, maar het niet met de wereld kan delen?
Martone: 'Ik denk dat ieder mens dat gevoel wel eens ervaart: de frustratie dat je niet erkend wordt, of dat je er niet in slaagt om dat wat er diep vanbinnen zit op een creatieve, bevredigende manier te uiten. Dat is een heel universele menselijke ervaring. Juist daarom is het ook bevrijdend om te zien hoe Goliarda daar in de film mee omgaat.'
De hoofdrollen in Fuori worden gespeeld door de zeer ervaren Valeria Golino (1965) en nieuwkomer Matilda De Angelis (1995). Golino acteert al sinds de jaren tachtig, was lange tijd ook actief in Hollywood (ze was te zien in onder andere Rain Man en Leaving Las Vegas) en regisseerde in 2024 een miniserie gebaseerd op L’arte della gioia. Ter vergelijking: De Angelis kreeg haar eerste rol in 2015, nadat ze was gescout op Facebook. Behalve actrice is ze ook zangeres.
Voor mij is vriendschap de hoogste vorm van liefde, omdat gevoelens van bezit, jaloezie en exclusiviteit geen rol spelen
Tegenover een flinke groep journalisten op een hotelterras in Cannes lijken de vrouwen – allebei een vape binnen handbereik – net zo goed bevriend als hun personages op het witte doek. Beiden zijn overduidelijk enthousiast over de film én elkaar. 'Hoe ouder ik word, hoe belangrijker vriendschappen met vrouwen voor mij zijn geworden', vertelt Golino. 'Ik hou nog steeds van mannen, ik voel me aangetrokken tot mannen, etcetera, maar ik heb de afgelopen jaren simpelweg meer interessante vrouwen ontmoet. Ik ben nieuwsgierig naar hen en zij naar mij.'
De Angelis: 'Voor mij is vriendschap de hoogste vorm van liefde, omdat gevoelens van bezit, jaloezie en exclusiviteit geen rol spelen. Het is veel vrijer. Dat vind ik ook het mooiste aan deze film: het is een film over vriendschap tussen vrouwen, wat een heel diepe vorm van vriendschap is, zowel op een mentale als op een fysieke manier.'
Behalve over vriendschap, gaat het in Fuori ook veel over vrijheid. Over gevangen zitten en kunnen zijn wie je wil. Hoe kijken jullie daartegenaan?
Golino: 'Voor Goliarda was haar tijd in de gevangenis om verschillende redenen louterend. Ze zat in een fase van haar leven waarin ze zich gevangen voelde in haar eigen omgeving. Metaforisch gezien voelde ze zich gevangen omdat ze niet gerespecteerd werd, omdat ze geen geld had en omdat haar werk op geen enkele manier werd gewaardeerd. Tegelijkertijd had ze het gevoel dat ze op een punt was gekomen dat ze niets nieuws meer kon schrijven. Door naar de gevangenis te gaan, daar nieuwe mensen te ontmoeten en nieuwe menselijkheid te ervaren, voelde ze zich vreemd genoeg juist vrij.'
'Ze vond er nieuwe vrienden en hoorde andere stemmen. En dat veranderde ook haar schrijfstijl — dat is wat ze zelf ook zegt. Ze vond zichzelf oud en rigide. In de paar dagen dat ze in de gevangenis zat, leerde ze een andere melodie.'
Wij hebben een heel burgerlijke idee van vrijheid. Wanneer je écht geen vrijheid hebt, dan krijgt die term een hele andere lading
De Angelis: 'Ik denk dat ons werk [als actrices, red.] ons helpt om vrij te zijn. Wanneer je je gevangen voelt in je eigen leven, lukt het je via verbeelding om verlangens bloot te leggen die je misschien al jaren hebt onderdrukt. Soms ben ik mezelf zo zat en kan ik niet meer met mezelf leven. Maar dan ga ik naar mijn werk en ben ik iemand anders. Ik hoef dan niet na te denken over wat me stress geeft, wat me ongelukkig of gefrustreerd maakt. Dat is vrijheid voor mij.'
'Tegelijkertijd is vrijheid is een heel misleidend woord, want vrijheid betekent voor ons iets heel anders dan voor bijvoorbeeld mensen — voor vrouwen — in het Midden-Oosten. Voor mensen in Gaza betekent het ook weer iets anders. Ik bedoel: wij hebben een heel burgerlijke idee van vrijheid. Wanneer je écht geen vrijheid hebt, dan krijgt die term een hele andere lading. Dus als we het over vrijheid hebben, voelt dat voor mij als een luxebegrip.'
