Rusland, 1937. Jozef Stalin is aan de macht en de Grote Terreur is in volle gang. Niemand is veilig voor Stalins paranoia: iedereen kan zomaar van z’n bed worden gelicht als potentiële ‘tegenstander’. Terwijl gevangenissen uitpuilen met onschuldige ambtenaren, wetenschappers en kunstenaars, houden machthebbers elkaar de hand boven het hoofd. Heb je een beeld? Zou in deze wereld weleens de zon schijnen? Zie je felle kleuren voor je of vooral veel bruin en grijs? En zou het mogelijk zijn dat, tegen alle verwachtingen in, op deze plek, op dit moment in de geschiedenis, een jonge openbare aanklager zijn baas in Moskou zo ver krijgt om een onterecht opgesloten gevangene weer vrij te laten?
Alleen de meest optimistisch ingestelde kijker zal blijven hopen op een goed afloop voor de hoofdpersoon van Two Prosecutors. En dat terwijl de nieuwe film van de Oekraïense regisseur Sergey Loznitsa zo hoopvol begint: te zien is hoe ergens in een gevangenis, uit een reusachtige stapel uitgaande post, één briefje uit de verbrandingsoven wordt gered. De geschreven smeekbede van de gemartelde 'oude bolsjewiek' Stepniak belandt op het bureau van de ambitieuze advocaat Korniev, die besluit de zaak op zich te nemen. Dat is bewonderenswaardig, maar zoals gezegd: we zijn in Rusland in het jaar 1937, en het enige dat Korniev op zijn pad vindt is hoongelach, corruptie en weerstand. De waarheid doet er niet toe. Het enige dat telt, is macht.
'Ik hoor overal: oh, het is zo relevant voor onze tijd’, vertelt Loznitsa, als we hem in februari spreken op International Film Festival Rotterdam. Zijn film ging maanden eerder in première in Cannes en werd in de tussentijd verkocht aan een heleboel landen. 'Dat heeft me wel verrast ja. Een journalist van Deadline schreef dat als deze film niet vorig jaar maar een jaar eerder in Cannes was vertoond, we hem waarschijnlijk hadden gezien als specifiek historisch verslag van één land. Maar nu voelt-ie voor veel kijkers als een waarschuwing die ze op hun eigen samenleving kunnen projecteren. Mensen herkennen het systeem van onrecht en repressie.'
Was het moeilijk om je film van de grond te krijgen?
'Sommige producenten vonden het script van 36 pagina’s te kort voor een film van deze lengte. Men zegt dan dat één pagina gelijkstaat aan één minuut film, maar dat is een vreemde beperking. Neem Le Bal van Ettore Scola: dat script moet ook heel kort zijn geweest omdat er nauwelijks in die film gesproken wordt. Maar via dans en muziek toont het wel de hele geschiedenis van de 20e eeuw. In mijn film is de tijd ook een personage; het idee dat de personages eindeloos zitten te wachten op hun noodlot is essentieel.'
Wat moeten we weten over Georgi Demidov, de schrijver van het gelijknamige boek waarop je film is gebaseerd?
'Georgi Demidov was een natuurkundige die op jonge leeftijd werd gearresteerd. Hij zat veertien jaar gevangen in een van de Russische Goelag-kampen. Na zijn vrijlating in de jaren vijftig begon hij zijn herinneringen op te schrijven. Het manuscript waar de film op gebaseerd is, voltooide hij in 1968, maar in 1980 nam de KGB [de geheime dienst van de Sovjet-Unie, red.] al zijn manuscripten in beslag. Demidov stierf in 1987. Zijn dochter heeft ervoor gestreden dat de manuscripten uit de KGB-archieven werden gehaald. In 2008 werd het boek eindelijk uitgegeven.'
‘Aan het eind van zijn boek beschrijft Demidov hoe de hoofdpersoon na een ondervraging alles toegeeft en uiteindelijk sterft in een werkkamp. Ik heb ervoor gekozen om in de film eerder te stoppen. De dood van de jonge aanklager is al voelbaar; het is overduidelijk wat er met hem gaat gebeuren.’
Halverwege de film, als advocaat Korniev onderweg is naar Moskou, krijgen we een fantastische anekdote voorgeschoteld van een oude treinpassagier die zogenaamd Lenin zou hebben ontmoet. Zit dat moment ook in het boek van Demidov?
‘Ha, nee, dat zit niet in het boek. Ik heb het aan de film toegevoegd als intermezzo. Het verhaal komt uit Dode Zielen van Nikolai Gogol. In dat boek is het ook een verhaal in een verhaal; een verhaal over rechtvaardigheid en het uitblijven daarvan. Ik wilde daarnaast een grotesk personage creëren, die op een bepaalde manier een reflectie was van de gevangene uit het begin van de film. Zowel die gevangene [Stepniak, red.] als de man die de anekdote vertelt, worden gespeeld door dezelfde acteur.’
En hoe ben je uiteindelijk filmmaker geworden?
'Toen de Sovjet-Unie in 1991 uit elkaar viel, kreeg ik de vrijheid om naar de filmschool te gaan. Voor die tijd was politieke films maken absoluut onmogelijk; ik zou onmiddellijk zijn gearresteerd voor anti-Sovjet-propaganda. We vergeten het soms, maar er was een zeer strikte censuur. Er was een hiërarchie van controleurs die allemaal doodsbang waren om fouten te maken en vooral bezig waren hun eigen hachje te redden. Dus werd er van alles preventief gecensureerd. Een samenleving waar dat speelt is doodeng. Als je nu al ziet dat in Rusland advocaten die simpelweg hun werk doen in de gevangenis belanden, dan weet je dat het daar onmogelijk is om kritische films te maken.'
We moeten onszelf beschermen door de geschiedenis naar boven te halen en te benoemen wat er werkelijk gebeurt
'Russische films, of films in de Russische taal, worden nu vooral gemaakt in voormalige Sovjet-republieken, of door filmmakers die in het Westen wonen. Ik voel zelf dat ik deze films móét maken. Ik moet deze verhalen vertellen, want niemand anders pakt het op. Ik zou ook een luchtige film kunnen maken over mensen die gezellig wijn drinken, maar dat is voor mij totaal niet interessant. Waarom zou ik mijn tijd verspillen en mijn energie steken in dingen die er niet toe doen?’
Welke dingen doen er voor jou wél toe?
'Het gaat mij om de menselijke ziel en de technieken die autoriteiten gebruiken om burgers te onderdrukken. Kijk naar hoe taal wordt gebruikt als wapen om mensen tegen elkaar op te zetten, of hoe desinformatie wordt ingezet om democratieën te ontwrichten. Ik ken die wereld door en door. Ik ken de trauma's. Ik zie hoe het er in verschillende landen aan toegaat, hoe kwetsbaar we zijn en hoe weinig mensen begrijpen van wat er werkelijk is gebeurd.'
‘In de jaren dertig creëerde Stalin de Holodomor [de hongersnood, red.] in Oekraïne door de armere dorpsbewoners op te zetten tegen de succesvolle boeren. Het was een bewuste strategie om een gemeenschap van binnenuit te vernietigen. Als we deze mechanismen niet begrijpen, blijven we ze herhalen. We moeten onszelf beschermen door de geschiedenis naar boven te halen en te benoemen wat er werkelijk gebeurt. Het is mijn taak als filmmaker om die patronen zichtbaar te maken, zodat we niet opnieuw in diezelfde totalitaire valstrik lopen.’
