Regisseur Ildikó Enyedi over Silent Friend: 'Zelfs in de meest eenvoudige plant kan je de schoonheid van de eeuwige structuren van de natuur ontdekken'

In de tuin van een Duitse universiteitscampus staat een gigantische Japanse notenboom die sinds jaar en dag over de menselijke passanten waakt. Diep geworteld in de grond is de Ginkgo Biloba een zwijgende maar constant aanwezige compagnon, die de drie verhalen en drie verschillende generaties in de film Silent Friend aan elkaar verbindt. De nieuwe film van de Hongaarse filmmaker Ildikó Enyedi (On Body and Soul) stond op het Filmfestival van Venetië liefkozend bekend als de ‘boomfilm’ en is de eerste in de filmgeschiedenis waarin planten op de aftiteling worden genoemd.

De tweeënhalf uur durende film is een eigenzinnige oefening in geduldig kijken en luisteren, want Silent Friend is geen film die draait om het narratief. Enyedi: 'Natuurlijk zitten er kleine verhalen in, maar het doel van de film is om verschillende waarnemingservaringen tastbaar te maken door geluid en beeld.' Om die waarnemingsverschillen vast te leggen, geeft Enyedi de drie verschillende periodes een eigen visuele stijl. Ze speelt met zwartwit-beelden op 35mm, een dromerig kleurenpalet op 16mm en haarscherp digitaal beeld.

De film begint tijdens de pandemie in 2020, met neurowetenschapper Tony Wong (gespeeld door de charismatische Tony Leung Chiu-Wai, die we o.a. kennen uit In the Mood For Love) die tijdens de lockdown vast komt te zitten op de verlaten universiteitscampus. Wong doet onderzoek naar de non-verbale communicatie van jonge baby’s aan de hand van hersengolven. Omdat zijn onderzoek door de lockdown is stilgelegd, begint hij te wandelen in de botanische tuin. Zittend naast de grote ginkgo, vraagt hij zich stilletjes af of zijn onderzoek wellicht ook iets kan zeggen over de verborgen communicatievormen van bomen en planten, en of hij in gesprek kan raken met de boom. Hiervoor vraagt hij hulp aan botanisch wetenschapper Alice Sauvage (Léa Seydoux), die hem via videogesprekken wegwijs maakt in haar experimentele onderzoek naar plant-communicatie.

In diezelfde tuin, 110 jaar eerder, maken we kennis met een belangrijke voorganger van Sauvage. Student Grete (Luna Wedler) is de eerste vrouw die wordt toegelaten tot de botanische afdeling van de universiteit, en die zowel binnen als buiten de campus tegen de sociale beperkingen van haar vrouw-zijn moet vechten. Terwijl Grete door een strak aangeharkte tuin wandelt, waar elke scheefgroeiende grasspriet er één te veel is, staat het groen van de campus in de jaren 70 volledig in het teken van vrijheid en revolte. Het is in deze periode dat de ietwat klunzige Hannes (Enzo Brumm) van zijn medestudent Gundula (Marlene Burow) leert dat planten een gevoelsleven hebben. Hoe ze dat weet? Door te onderzoeken hoe de geranium in haar raamkozijn op water, zon en aanrakingen reageert, en dit met een polygraaf (een machine die elektrische signalen meet) vast te leggen.

We spreken Ildikó Enyedi tijdens het International Film Festival Rotterdam, waar we onder andere praten over haar verlangen om te laten zien hoe sterk de menselijke waarneming in korte tijd is veranderd. Enyedi: 'Ik wilde voelbaar maken dat onze eigen realiteit niet alleen verschilt van die van een boom of van een vos, maar dat zelfs onze realiteit van nu radicaal anders is dan die van zeventig jaar geleden. We denken dat we een supersolide realiteit om ons heen hebben, en dat we ons daar simpelweg toe verhouden. Maar eigenlijk creëren we die realiteit van binnenuit.'

De film geeft een kijkje in het leven op de campus tijdens drie specifieke jaren: 1908, 1972 en 2020. Waarom koos je juist voor deze periodes?

'Elk jaar verschijnt er een nieuwe generatie op de campus; jonge mensen die hopen een paar jaar te kunnen besteden aan onderwerpen waar ze gepassioneerd over zijn. Ik koos voor deze periodes omdat dit momenten zijn waarop onze kijk op de natuur en onze plek daarin totaal veranderde.'

Ik wilde mensen laten voelen hoe het was om in een bepaalde tijd te leven

'Rond 1908 zagen we bijvoorbeeld de eerste serieuze barsten in het naïeve en zelfverzekerde geloof dat de wereld eindig en beheersbaar is: dat we, als we maar hard en lang genoeg werken, overal lijstjes van kunnen maken en alles kunnen begrijpen door het in een hokje te plaatsen. In de 19e eeuw waren mensen juist geobsedeerd door het meten en beheersen van alles, bijvoorbeeld door het maken van geografische kaarten en klokken.'

'De jaren 70 stonden in het teken van het heroverwegen van onze plek in het universum; het ging over de vraag hoe we ons leven willen leiden. De meest essentiële ervaringen uit die tijd waren experimenten om de menselijke waarneming te verruimen, en daarmee een andere blik te krijgen op onze leefomgeving.'

'En 2020… Ik denk dat ik het wereldwijde menselijke experiment van lockdowns en de bijbehorende isolatie en melancholie niet hoef uit te leggen, toch?'

Wat hoopte je dat de verschillende film-texturen bij de kijker zouden oproepen?

'Voor 1908 gebruikte ik een 35mm-camera, die een prachtige rijke en precieze textuur heeft. Zelfs in de meest eenvoudige plant kan je de schoonheid van de eeuwige structuren van de natuur ontdekken, als je er maar een portret van maakt.'

'Met het 16mm-beeld dat ik voor de jaren zeventig gebruik, zijn de kleuren sterk en helder, terwijl de contouren van de objecten juist heel vloeiend zijn. Je krijgt in feite kleurvlakken, waarmee je een bijna impressionistisch effect creëert.'

'En voor 2020 wilde ik de precisie van digitaal beeld, omdat daar een zekere starheid in zit die paste bij de melancholie van de enorme lege ruimtes van de lockdown.'

Terwijl de menselijke waarneming verandert, blijven de ginkgo-bomen op de campus op precies dezelfde plek staan. Hoe heb je de specifieke bomen voor je film 'gecast'?

'De meeste ginkgo-soorten zijn volledig uitgestorven, maar er zijn nog twee soorten, die er allebei net iets anders uitzien. Het kostte ons ongeveer een jaar om de juiste boom te vinden. We begonnen de zoektocht met de oudste boom, omdat ik er eentje wilde met een verleden en met een zichtbare, afgelegde reis. Bij deze ontbreken er bijvoorbeeld een paar grote takken, omdat ze door een storm zijn afgebroken. Daarna moesten we twee jongere exemplaren vinden die zouden passen bij de stijl van de oude boom. En natuurlijk hadden we een omgeving nodig die, met wat flexibiliteit en een beetje visuele effecten, konden doorgaan voor dezelfde tuin.'

In de jaren 70 speelt een simpele geraniumplant in een raamkozijn een belangrijke rol. Waarom koos je deze plant?

'Het is mijn bedoeling om de mogelijkheden van onze waarneming open te breken. Alles wat je ziet moest heel herkenbaar zijn voor een Europeaan, omdat de film juist de geheimen, de schoonheid en de verborgen complexiteit wil tonen van iets dat je denkt goed te kennen, of waar je misschien zelfs een beetje op uitgekeken bent.'

'Wanneer Grete na het toelatingsexamen de tuin in rent, is er niets exotisch of vreemds aan die tuin. Maar door het schokkende toelatingsgesprek dat ze net heeft gevoerd, ziet ze de planten plots heel anders: als erotische wezens die van het leven genieten, die een eigen leven leiden. En omdat wij laten zien dat zíj dat ziet, krijgt de toeschouwer ook een kans om diens blik daarop te veranderen.'

Naast de erkenning van intelligent plantenleven, geeft de film ook een belangrijke rol aan vrouwen als experimentele kennisdragers. Zo nemen de wetenschapper Alice Sauvage en de studenten Grete en Gundula alle drie op hun eigen manier het voortouw in de wereld van botanisch onderzoek. Hebben plant-emancipatie en vrouwenemancipatie voor jou iets met elkaar te maken?

'Allereerst: vrouwen speelden een belangrijke rol in de wetenschap, waar ze ook maar werden toegelaten. Dit [botanie, red.] was één van hun toegangspoorten tot de academische wereld. Maar een ginkgo kan wel 2000 jaar oud worden; dat is een heel lang leven, en de 120 jaar die deze film beslaat is daar slechts een fractie van. De 20ste eeuw was toevalligerwijs de eeuw van de vrouwenemancipatie, en omdat de film zich in het midden van Europa afspeelt, zie je inderdaad de veranderende rol van vrouwen in de wetenschap. Maar dat is maar een heel klein deel van de wereld, en slechts één van de vele aspecten van de film.'