The Wizard of the Kremlin is een even fascinerende als curieuze film. Gebaseerd op een roman, maar met de recente politieke geschiedenis als belangrijkste onderwerp; Engelstalig en gemaakt met Frans en Amerikaans geld, maar met allerlei Russische kopstukken in de hoofdrol. Sommige van de personages kennen we allemaal, andere figuren kregen een alternatieve naam. En er zitten ook een paar mensen tussen die überhaupt nooit hebben bestaan. Jude Law speelt president Vladimir Poetin, Alicia Vikander duikt op als een door de schrijvers verzonnen kunstenaar en vrouw-van die Ksenia heet, en Paul Dano is spindokter Vadim Baranov.
Gezien door de ogen van deze Baranov zijn we getuigen van de grote ontwikkelingen in Rusland na de chaotische val van de Sovjet-Unie. Hij begint zijn carrière als toneelregisseur in het vrije Moskou van de jaren negentig, belandt in de door commercie en reality-overgenomen televisiewereld en groeit uit tot een van de belangrijkste adviseurs van de toekomstige alleenheerser Poetin. Het is spindokter Baranov die Poetin via een uitgekiende en amorele mediastrategie aan de macht helpt en houdt.
De Italiaans-Zwitserse schrijver Giuliano da Empoli, op wiens gelijknamige debuutroman The Wizard of the Kremlin is gebaseerd, liet zich inspireren door het leven van Vladislav Surkov, de man die vanwege zijn invloed aan het Kremlin bijnamen kreeg als ‘de grijze kardinaal’, de ‘poppenspeler’ en ‘Poetins Raspoetin’ – een verwijzing naar de legendarische mysticus en raadgever van tsaar Nicolaas II.
In Da Empoli’s boek doet Baranov zijn verhaal tegenover een naamloze Franse schrijver die een paar dagen in Moskou is. Ze ontmoeten elkaar in het landhuis van Baranov, waar hij zijn verhaal doet als ware het een biecht – zonder weerwoord van zijn gast. In de film moest anders, vertelt scenarist en regisseur Olivier Assayas (Irma Vep, Clouds of Sils Maria) als we hem spreken op IFFR in Rotterdam.
Assayas: ‘In de roman gebruikt Baranov soms onwaarheden als onderdeel van zijn strategie. In een boek werkt dat, maar voor deze film vonden we dat we dat niet konden laten gebeuren. Het was voor ons belangrijk om hem tegen te kunnen spreken, of om feiten te corrigeren.'
In de film zijn de journalist en Baranov veel met elkaar in gesprek.
’In het boek is de journalist er aan het begin en het einde bij, maar hij stelt niet genoeg vragen. Dat hebben wij toegevoegd.’
Voelde je een verantwoordelijkheid om de film feitelijker te maken dan het boek?
‘Absoluut. Ik heb eerder films gemaakt over moderne politiek, zoals Carlos over de terrorist Ramírez Sánchez en Wasp Network over Cubaanse spionnen, en vind dat je als filmmaker de plicht hebt om extreem accuraat te zijn. Je mag gerust romantechnieken gebruiken voor de emoties van je personages — emoties zijn universeel — maar wat betreft de historische feiten moet je onberispelijk zijn.’
Heb je daarvoor veel extra onderzoek moeten doen?
‘Als je begint aan een film als The Wizard of the Kremlin moet je ofwel zelf Russisch zijn, ofwel een sterke band hebben met het land óf je moet heel erg goed je huiswerk doen. Voor mij gold dat laatste.’
‘Mijn samenwerking met Emmanuel Carrère was daarin essentieel. Hij is een beroemde Franse schrijver en een goede vriend van me. Hij is deels Russisch [hij is de kleinzoon van Russische migranten, red.], heeft over het land geschreven en er documentaires gemaakt. Onze samenwerking was belangrijk voor me, omdat hij veel meer wist van de moderne Russische maatschappij dan ik.’
‘Het schrijven van het script was eigenlijk het makkelijkste deel, terwijl ik van tevoren dacht dat het extreem moeilijk zou zijn om dit verhaal naar film te vertalen. Gaandeweg vonden Emmanuel en ik de balans tussen het visuele en het intellectuele. We hebben er veel plezier aan beleefd. De film is bij vlagen ook grappig; dat houdt het levendig.’
We hadden een budget van 15 miljoen — ik weet nooit of het dollars of euro's zijn – en zouden er geen cent bij krijgen
Een paar van de namen van de personages zijn anders dan de personen op wie ze gebaseerd zijn. Waarom is dat?
‘Dat verschilt. Boris Berezovsky [de oligarch die kort na het aantreden van Vladimir Poetin naar Londen vluchtte, red.] hebben we bijvoorbeeld zijn eigen naam gegeven. Hij is overleden, dus dat is juridisch makkelijker. Vadim Baranov is losjes gebaseerd op Vladislav Soerkov, maar hij ís Soerkov niet. Baranov opereert op dezelfde manier als Soerkov, hij gebruikt bijvoorbeeld dezelfde propaganda-strategieën, maar als personage is hij echt iemand anders.’
‘Er is ook een personage gebaseerd op Michail Chodorkovski, die wij Dmitri Sidorov hebben genoemd. Chodorkovski heeft tien jaar in de gevangenis gezeten en is een moedige vertegenwoordiger van de Russische oppositie. Ik wilde hem niet weergeven op een manier die hem zou kwetsen of die respectloos was. Door de naam te veranderen behielden we de vrijheid om het personage aan te passen aan het verhaal van de film.’
The Wizard of the Kremlin is een Amerikaans-Franse productie en ik neem aan dat ze er in Rusland niks mee te maken wilde hebben. Hoe maak je een film over Rusland zonder dat je in Rusland kan zijn?
‘We hadden een budget van 15 miljoen — ik weet nooit of het dollars of euro's zijn – en zouden er geen cent bij krijgen. In die zin legde het budget ons bepaalde beperkingen op. We werkten met een enorme crew, veel sets, kostuums en verschillende tijdperken. We hebben de hele film in Letland opgenomen, wat nogal wat vroeg van onze flexibiliteit.’
‘Elke dag vroeg ik me af: is dit geloofwaardig als het Witte Huis in Moskou? Als de residentie in Sotsji? Als een hotel in New York? Omdat deze film over moderne geschiedenis gaat, hebben mensen een referentiekader – het moest kloppen. Het was uitdagender dan elke andere film die ik ooit heb gemaakt.’
Jude moest Poetin van binnenuit vinden
Het werkt goed, onder andere omdat je ook archiefbeelden gebruikt.
‘We konden niet terecht bij Russische archieven en het was een helse klus om buiten Rusland de juiste beelden te vinden. Eigenlijk gold dat voor alles: we hadden geen toegang tot Russische sets, kostuums, of rekwisieten. Gelukkig heb ik in de wereld van de onafhankelijke Europese film geleerd hoe je dingen er duurder uit kunt laten zien dan ze zijn.’
Iedereen heeft door de media een duidelijk beeld van Vladimir Poetin. Hoe hebben jij en Jude Law je voorbereid op het neerzetten van zijn rol/personage?
‘Jude zag in deze rol een nieuwe uitdaging. Hij is een acteur die zichzelf graag opnieuw uitvindt. Ik wilde absoluut geen protheses of zware make-up gebruiken — dan zit een acteur elke ochtend twee uur in de stoel en komt hij uitgeput op de set. Jude moest Poetin van binnenuit vinden. Op sommige momenten lijkt hij er fysiek op, maar uiteindelijk creëert hij zijn eigen innerlijke Poetin. Ik heb hem nooit verteld: doe het zo of zo. Ik gaf hem het materiaal en vertrouwde erop dat hij met de beste versie zou komen.’
