Regisseur Joy Gharoro-Akpojotor over Dreamers: ‘Mensen mogen deze film goed vinden of niet, zolang ze de frustratie maar voelen'

Dreamers speelt zich af tussen de grijze muren van een Brits uitzetcentrum, dat speciaal voor de film werd nagebouwd op een lowbudget-set. Dat het geen echt centrum is, doet niets af aan de sfeer van een plek waar niemand vrijwillig wil zitten. Dat de film tegelijkertijd verre van kleurloos is, is te danken aan producent en regisseur Joy Gharoro-Akpojotor. Ze contrasteert deze sombere instelling namelijk met de kleurrijke dromen en nachtmerries van haar hoofdpersonen.

Centraal staat het verhaal van Isio, een jonge Nigeriaanse vrouw die in Engeland wordt betrapt op werken zonder papieren en zo in het uitzetcentrum belandt. Omdat ze lesbisch is, is terugkeren naar Nigeria voor haar geen optie. Maar de Britse immigratiedienst gelooft haar niet en vermoedt een economische smoes. Maar hoe kan je in godsnaam je geaardheid bewijzen?

Hoe mensen een land zijn binnengekomen, kun je in elke krant lezen, maar niemand vertelt je wie ze daadwerkelijk zijn

In de opvang deelt ze een kamer met Farah, die vluchtte voor Boko Haram en op evenveel wantrouwen stuit. De relatie tussen de twee vrouwen begint met veel onderlinge spanning, maar uiteindelijk worden ze verliefd op elkaar. Fysiek kunnen ze geen kant op, maar via dromen behouden ze hun innerlijke vrijheid.

Gharoro-Akpojotor baseerde de film losjes op haar eigen verleden als asielzoeker in Groot-Brittannië. Ooit begon ze als producent. Met liefdes- en (droom)ontsnappingsfilm Dreamers maakt ze nu haar debuut als regisseur.

We spreken Gharoro-Akpojotor op het Queer & Migrant Film Festival, waar ze vertelt dat ze met haar film een gezicht wil geven aan de anonieme cijfers achter het Europese migratiebeleid. 'Het systeem is een gezichtsloze machine: er is niet één specifiek persoon op wie je boos kunt worden. Ik weet ook niet hoe we het asielbeleid moeten veranderen, maar ik wil laten zien dat het op deze manier absoluut niet werkt.'

In hoeverre weerspiegelt Isio jouw eigen ervaringen met dat systeem?

'Ik ben zelf door het Britse asielsysteem gegaan en heb asiel aangevraagd op basis van mijn seksualiteit. Destijds was de anti-immigratieretoriek in de media enorm heftig; kranten stonden vol met koppen over ‘de boten’. De media bundelen migranten altijd tot één anonieme groep. Met Dreamers wilde ik die dynamiek doorbreken door te focussen op het individu. Hoe mensen een land zijn binnengekomen, kun je in elke krant lezen, maar niemand vertelt je wie ze daadwerkelijk zijn. Toen ik in dat systeem zat, was hoop het enige wat ik had. Dat wilde ik laten zien.'

Als een queer vrouw een verleden heeft met een man of kinderen, beslist het systeem ijskoud dat ze prima met een man kan leven en dus gewoon terug moet

De film speelt zich grotendeels af op een set waarop jullie een uitzetcentrum hebben nagebouwd. Hoeveel onderzoek was er nodig om de specifieke sfeer van zo’n plek zo nauwkeurig te vangen?

'Ik heb zelf nooit in een uitzetcentrum gezeten, dus ik heb veel interviews gedaan met vrouwen die daar wel ervaring mee hebben. Ook heb ik researchreizen gemaakt en gesproken met hulporganisaties. De realiteit is dat dit soort instellingen het midden houden tussen een gevangenis en een onvriendelijk verzorgingstehuis. Tegenwoordig kan de overheid elk oud schoolgebouw of hotel transformeren tot een uitzetcentrum. We hebben hier en daar wat artistieke vrijheid genomen om de beklemming te vergroten, maar het gros van wat je ziet is helaas exact hoe het er in werkelijkheid aan toe gaat.’

Als kijker word je overmand door frustratie over de kilheid van die muren.

'Mensen mogen deze film goed vinden of niet, zolang ze die frustratie maar voelen. Het ontstaat omdat je deze vrouwen leert kennen als echte mensen en beseft dat ze in niets verschillen van jou of mij. De situatie van Isio is extra pijnlijk, omdat de staat weigert te geloven dat ze lesbisch is, terwijl de kijker haar ondertussen echt verliefd ziet worden op haar kamergenoot. Dat gebeurt in de realiteit zo vaak: als een queer vrouw een verleden heeft met een man of kinderen, beslist het systeem ijskoud dat ze prima met een man kan leven en dus gewoon terug moet.'

Je gaat slapen en de volgende ochtend is je kamergenoot spoorloos verdwenen

Tegelijkertijd zit Isio in de film gevangen in een uitzichtloze sleur. De dagen lijken stil te staan.

'Dat is de moordende alledaagsheid van die ruimtes. In een reguliere gevangenis weet je tenminste wanneer je straf erop zit; in een detentiecentrum heb je werkelijk geen flauw idee. Je kunt er maanden zitten, maar je kunt ook over twee uur ineens buiten staan. Die totale onvoorspelbaarheid zorgt er ook voor dat de bewakers niet eens de moeite nemen om je naam te leren. Je bent een nummer, want voor hetzelfde geld ben je er morgen niet meer.'

In de film zien we dat mensen ’s nachts plotseling uit hun bed worden gelicht om te worden gedeporteerd. Gaat dat echt zo?

'Ja, dat is de realiteit. Je gaat slapen en de volgende ochtend is je kamergenoot spoorloos verdwenen. Mensen worden bewust midden in de nacht meegenomen. De overheid vertelt je nooit van tevoren wanneer je gaat. In het verleden deden ze dat wel, maar toen deden zich te veel incidenten voor waarbij mensen uit pure paniek probeerden zichzelf te beschermen of te beschadigen om de deportatie te stoppen. Dus hebben ze de communicatie daarover afgeschaft. Het draagt enorm bij aan de totale ontmenselijking.'

Ik ben gefascineerd door liefde op verborgen, onmogelijke plekken

Geloof je dat er de afgelopen jaren iets is verbeterd in de manier waarop bewakers met immigranten omgaan?

'Nee, helaas niet. Dit soort centra wordt gerund door private ondernemingen met een winstoogmerk. Om als bewaker zo’n baan vol te houden, móét je je emotioneel distantiëren. Je moet de gevangenen bijna gaan haten, omdat wat je hen aandoet simpelweg niet humaan is. Een vrouw die vastzat vertelde me dat ze jonge, frisse bewakers binnen zag komen die dachten dat ze het verschil konden maken. Binnen drie maanden waren ze ofwel vertrokken, ofwel volledig opgenomen in de kille bedrijfscultuur. Als je vandaag een band met iemand opbouwt en diegene is morgen verdwenen, stop je er vanzelf mee om hen als mens te zien. De weinige bewakers die blijven, behandelen asielzoekers als zware criminelen.'

Het contrast met al die uitzichtloosheid is een opbloeiende liefde tussen twee vrouwen.

'Ik ben gefascineerd door liefde op verborgen, onmogelijke plekken. Men denkt vaak dat er in zo’n centrum alleen maar ellende is, maar de vrouwen die ik sprak, hadden het verrassend vaak over de diepe vriendschappen en de hoop die ze daar vonden. Ik heb zelfs een koppel ontmoet dat elkaar als kamergenoten in een centrum heeft leren kennen en nu, buiten de muren, nog altijd samen is. Dat doet niets af aan het trauma, maar het laat wel zien hoe wij als mens functioneren: om te overleven móéten we wel iets van hoop vinden. Toen ik zelf in die onzekere asielprocedure zat, waren het mijn vrienden die me erdoorheen sleepten. Liefde op een hopeloze plek is de ultieme reminder van wat ons menselijk maakt.'

Ik vraag niet of iedereen meteen de barricaden opgaat om te rellen. Verandering begint in de kleinste, alledaagse momenten

De film is realistisch, maar breekt geregeld uit in kleurrijke, surrealistische droomscènes en nachtmerries. Waarom koos je voor die visuele stijl?

'Ik wilde de dromen en de hoop visueel tastbaar maken. De nachtmerries daarentegen symboliseren het letterlijk dansen met je eigen angsten. Toen ik in therapie zat, vroeg mijn therapeut me om te tekenen hoe het asielsysteem er voor mij uitzag. Ik tekende instinctief een gigantisch monster. Ik had onbewust een personificatie van mijn angst gecreëerd. Dat heb ik vertaald naar Isio’s achtergrond. Ik kom oorspronkelijk uit Nigeria, waar we traditionele masquerades, gemaskerde figuren, hebben. Als kind was ik daar doodsbang voor, maar later begreep ik dat ze staan voor kracht, voorouders en goden. In de film moet Isio haar angst voor deze verschijning overwinnen om haar eigen innerlijke kracht te vinden. De scène over haar droomhuis hebben we geschoten met een enorme explosie aan kleur en licht. Dromen en hopen is de enige manier voor de vrouwen om mentaal aan hun gevangenschap te ontsnappen.'

Wat hoop je dat het publiek uiteindelijk meeneemt wanneer de bioscoopzaal weer oplicht?

'Ik hoop oprecht dat de film mensen dwingt om hun perspectief te kantelen. Natuurlijk is het in de eerste plaats een meeslepend liefdesverhaal en wil ik dat de kijker geniet van die romantiek. Maar daarnaast hoop ik dat mensen zichzelf de vraag stellen: ben ik onderdeel van het probleem of onderdeel van de oplossing? Ik vraag niet of iedereen meteen de barricaden opgaat om te rellen. Verandering begint in de kleinste, alledaagse momenten. Als deze film er al voor zorgt dat iemand na afloop denkt: laat ik me hier eens verder in gaan verdiepen, en daar vervolgens een gesprek over start met een ander, dan is mijn missie als filmmaker geslaagd.'