Een zelfverklaarde academic ladyboy wordt midden in de nacht wakker en hoort z’n gloednieuwe stofzuiger hoesten. Wat raar, denkt-ie. De ochtend erna belt hij de klantenservice van het stofzuigerbedrijf en één magische seconde later staat er een bloedmooie monteur voor z’n deur. De klusjesman, genaamd Krong, vertelt ‘m dat de stofzuiger technisch in orde is, maar bezeten wordt door een geest. Sterker nog: de fabriek waar het apparaat vandaan komt, wordt geteisterd door verloren zielen. Wat volgt is een verhaal over het familiebedrijf achter de stofzuigers, waar de ladyboy ademloos naar luistert terwijl hij geniet van de aandacht van Krong. Dit is niet zomaar een anekdote, maar een passende opmaat voor A Useful Ghost, een queer spookfilm van de Thaise regisseur Ratchapoom Boonbunchachoke, die op het filmfestival van Cannes de Grand Prix won van de Semaine de la Critique.
Krongs verhaal voert je naar de fabriek van Suman, die haar zaak tijdelijk moet sluiten omdat alle apparatuur die er wordt gemaakt, constant wordt bezeten door geesten. Te midden van deze chaos rouwt Sumans zoon, March, om zijn overleden vrouw Nat. Maar hun afscheid blijkt van korte duur: Nat keert terug door bezit te nemen van een stofzuiger. En zo ontstaat er een romance tussen een man en een huishoudelijk apparaat.
Wanneer Nats conservatieve schoonfamilie de geliefden op heterdaad betrapt tijdens een onorthodoxe seksuele daad, wordt alles op alles gezet om haar uit te drijven: van boeddhistische exorcismen tot brute shocktherapie voor March. Maar Nat laat zich niet zomaar wegzuigen. Ze verandert van een liefdevolle echtgenote in een kwaadaardige entiteit, die uiteindelijk haar eigen soort zal verraden. Terwijl klusjesman Krong dit romantische horrorverhaal uit de doeken doet, wordt pijnlijk duidelijk waarom apparaten in Thailand hoesten en waarom vergeten soms erger is dan sterven.
Als queer persoon moet je een prijs betalen voor acceptatie: je moet nuttig zijn – vandaar ook de titel A Useful Ghost
Op het International Film Festival Rotterdam spreken we regisseur Ratchapoom Boonbunchachoke over zijn film vol verrassingen. Van de academic ladyboy tot shocktherapie om de liefde voor een stofzuiger te vergeten: de queer invloeden zijn overal. Maar waarom koos hij juist een stofzuiger als liefdesobject?
Boonbunchachoke: 'Een stofzuiger is een stuk makkelijker dan een wasmachine, die heeft geen wielen en kan je lastig verplaatsen, haha. Maar even zonder grappen: in de eerste versies van het scenario verscheen de geest gewoon in menselijke vorm. Pas toen ik het project begon te pitchen bij filmcommissies, ontstond er een probleem. Iedereen stelde me steeds dezelfde vraag: hoe gaat die geest er eigenlijk uitzien?'
'Ik zat op dat moment nog tot over mijn oren in het script en had simpelweg geen tijd om over de visuele vertaling van de geest na te denken. Om van het gezeur af te zijn, stelde ik maar wat basaals voor: een geest als mens, maar dan met bleke make-up. Ik kreeg toen te horen dat dit niet origineel was en te veel op een zombie leek. Die kritiek triggerde me om te onderzoeken hoe filmmakers geesten door de jaren heen hebben weergegeven: met speciale effecten of als doorschijnende gedaantes.’
‘Ik raakte gefascineerd door Amerikaanse spooktradities uit de jaren 80, zoals in Poltergeist, waarin de geest onzichtbaar is en communiceert via objecten in huis: ramen die dichtslaan of een tv die plotseling aangaat. Het concept van 'een geest in een machine' intrigeerde me. Een geest is van zichzelf al bijna menselijk, maar net niet. Door een geest in een machine te plaatsen, wordt die gedaante dubbel gedehumaniseerd.’
En hoe kwam je dan specifiek bij de stofzuiger uit?
'In Thailand, vooral in Bangkok en het noorden, is de fijnstofconcentratie in de winter extreem hoog. Mensen dragen maskers en krijgen overal ontstekingen door de luchtvervuiling. Omdat de hoofdpersoon Nat ook sterft door luchtvervuiling, vond ik het logisch dat als ze zou terugkeren in een huishoudelijk apparaat, het een stofzuiger moest zijn.’
Ik zie films maken als het bouwen van een supermark. Als kijker pak je wat je nodig hebt en de rest laat je liggen
Hoe komt de metafoor van queer-zijn daar dan bij kijken?
'In Thailand hebben we veel legendes over relaties tussen mensen en niet-mensen. Mijn film is deels geïnspireerd op de legende van Mae Nak Phra Khanong, uit de 19e eeuw, over een vrouw die stierf tijdens de bevalling terwijl haar man vocht in de oorlog. Als hij terugkeert, weet hij niet dat ze dood is omdat ze als geest nog door het huis spookt. Ze blijft bij hem als huisvrouw. De gemeenschap pikt dat niet en uiteindelijk wordt de geest uit de samenleving verdreven.’
'Dat verhaal resoneert enorm met de ervaringen van de queer-gemeenschap. Twee individuen willen bij elkaar zijn, maar de samenleving vindt dat het niet mag. In Thailand is er bovendien het cliché dat ouders tegen hun kind dingen zeggen als: je mag alles zijn, homo, lesbiënne, zolang je maar een goed mens bent. Zolang je maar useful bent voor de maatschappij. Hetero kinderen hebben die last niet, die mogen bij wijze van spreken een dief worden. Als queer persoon moet je een prijs betalen voor acceptatie: je moet nuttig zijn – vandaar ook de titel A Useful Ghost.’
En hoe ging dat technisch op de set? Hoe laat je een stofzuiger acteren?
'We hadden een model waar de actrice die Nat speelt in kon zitten, zodat ze rond kon lopen. Het zijn dus praktische effecten, geen CGI. Voor de close-ups gebruikten we een poppenspeler: een man in een groen pak die we later in de edit wegpoetsten. Het was mijn bedoeling dat de bewegingen zwaar en schokkerig waren, niet vloeiend. Dat draagt bij aan de eigenzinnigheid en de humor van de film.’
De hoofdpersoon noemt zichzelf steeds een Academic Ladyboy. Kun je die term uitleggen?
'De term ladyboy komt oorspronkelijk uit Thailand. In het Engels zijn termen als queer of queen misschien vergelijkbaar, maar bij ons is het een heel breed begrip. We gebruiken het zelfs als een bijvoeglijk naamwoord om te beschrijven hoe iemand loopt of hoe flamboyant iemand zich naar mannen toe gedraagt.’
'Ik vond de combinatie academic ladyboy zo sterk omdat het twee uitersten verenigt die op het eerste gezicht onverenigbaar lijken: het intellectuele van de academie en de uitgesproken expressie van een ladyboy. Het personage heeft in de film bewust geen naam: de term zelf is memorabel genoeg om haar identiteit te vullen. Bovendien is het persoonlijk: ik identificeer mezelf ook als een academic ladyboy.’
In Thailand ziet men de film als kritiek op het autoritarisme en de heersende klasse
De film ziet er prachtig uit. Elk frame lijkt wel een schilderij. Wat was je visuele doel?
'Dat het op een schilderij moest lijken, was eigenlijk al het doel. Twee maanden voor de opnames schreef ik een essay over de worldbuilding van de film, zodat elke afdeling op dezelfde lijn zat. Mijn belangrijkste steekwoorden waren: elegantly perverted en perversely elegant. Het moest er prachtig uitzien, maar met iets ondeugends of vuils eronder. Ik wilde een balans tussen iets heel idioots en iets heel moois. Als het verhaal al absurd is en de beelden zijn dat ook, dan wordt het oninteressant. Het contrast maakt het juist spannend.'
De film verschuift ook van genre: van romance naar een soort wraakfilm.
'Ik wilde het publiek choqueren. Je denkt dat je naar de ene film kijkt, maar het ontpopt zich tot iets anders. Zo werkt de wereld ook: soms denk je dat je in de ene film leeft, maar blijkt je leven een heel ander genre te zijn. Sommige kijkers voelen zich verraden, maar ik vind het niet erg als een film verdeeldheid zaait.'
'Ik zie films maken als het bouwen van een supermarkt: de kijker gaat naar binnen met een karretje en hoeft niet alles uit de schappen te kopen. Pak wat je nodig hebt en laat de rest liggen.'
Merk je verschil in hoe de film in Thailand wordt ontvangen vergeleken met het Westen?
'Absoluut. In het Westen zien mensen het vaak als een kritiek op het kapitalisme. In Thailand ziet men het als kritiek op het autoritarisme en de heersende klasse. Mensen waren verbaasd dat deze film überhaupt kon bestaan en subsidie kreeg van het Ministerie van Cultuur, terwijl het zo kritisch is.'
'Ik heb er bewust voor gekozen om ongezouten kritiek te leveren. Veel onafhankelijke Thaise filmmakers verpakken hun boodschap in metaforen, maar ik vind dat we de vrijheid moeten grijpen om de dingen bij de naam te noemen. Voor een westers publiek gaat die politieke laag misschien deels verloren, maar zij kunnen dan weer de beeldtaal, de humor en het absurdisme waarderen. De filmtaal moet universeel zijn, zelfs als het verhaal heel lokaal is.'
