Hongaarse aardappelpannenkoekjes bakken volgens oma’s geheime recept, lome stranddagen waarbij het zand nog dagen tussen je tenen zit, en uitjes naar de dierentuin met de hele familie. Op het eerste gezicht schetst het semi-biografische Blue Heron een warm, nostalgisch portret van een Hongaars migrantengezin in het Canada van de jaren negentig. Maar onderhuids broeit er vanaf het begin al iets vreemds. De aanwezigheid van de oudste zoon Jeremy – die ruiten ingooit, zomaar gevechten start en uit winkels steelt – hangt als een donkere wolk over het gezinsgeluk. Zijn ouders zijn ten einde raad: ze geven hem alle liefde die ze in zich hebben, waarom is hij zo onbereikbaar?
In Blue Heron, het speelfilmdebuut van de Hongaars-Canadese regisseur Sophy Romvari, zie je het allemaal gebeuren vanuit de ogen van de achtjarige Sasha. Terwijl zij en haar jongere broertjes nog klein zijn en makkelijk meebewegen, lukt het de veel oudere Jeremy maar niet om zich aan te passen aan hun nieuwe thuisland. Romvari baseerde Blue Heron op haar eigen jeugdherinneringen en stelde daarmee een herkenbare vraag: geeft een verhuizing naar een nieuw land een kind juist kansen, of kan het iemand ook helemaal laten vastlopen?
Het is een film die herinneringen ophaalt aan een verscheurde familiegeschiedenis, en die laat zien hoe zo'n verleden doorwerkt. Blue Heron speelt zich namelijk niet alleen af in de jaren negentig, maar springt halverwege ook twintig jaar vooruit in de tijd. Sasha, die als kind in de schaduw van haar problematische broer stond, is filmmaker geworden en begint een project om hem en haar eigen verleden eindelijk te begrijpen. Daarvoor legt ze Jeremy’s casus voor aan echte (!) maatschappelijk werkers – wat een ingewikkeld en haperend zorgsysteem blootlegt – en keert ze terug naar het oude Canadese familiehuis.
Het maken van Blue Heron was voor mij een manier om mezelf te un-gaslighten
Romvari balanceert met haar film constant op de grenzen tussen fictie, documentaire en herinnering. Aan de ene kant geeft ze geen eenduidig antwoord op de vraag waarom Jeremy is zoals hij is, aan de andere kant toont ze met een academische precisie de impact van het problematische gezinslid op de rest van de familie.
‘Tijdens het schrijven van het scenario werd het script steeds meer een mix van fictie en herinneringen’, vertelt Romvari als we haar spreken op het Leiden International Film Festival, waar Blue Heron voor het eerst te zien is in Nederland. Romvari: ‘Blue Heron komt voort uit een heel persoonlijk verhaal, maar gaandeweg maak je beslissingen over wat interessant genoeg is voor de film.’
Blue Heron gaat ook heel erg over het geheugen. Hoe beslis je welke flarden van je eigen herinneringen je meeneemt in de film?
‘Er waren herinneringen waarvan ik dacht dat ze interessant genoeg waren om te verfilmen. De scène waarin Sasha in het zwembad valt, is bijvoorbeeld gebaseerd op iets wat mij echt is overkomen. Toen ik met mijn familie net naar een nieuwe buurt was verhuisd, ging ik op de eerste dag op bezoek bij een vriendje. Ik had niet door dat er een zeil over het zwembad lag, stapte erop en zakte zo het water in. Voor mij was dat een heel snelle, filmische manier om te laten zien dat het hoofdpersonage zich in een onbekende situatie bevindt. Maar ik laat ook zien dat ze erover liegt tegen haar ouders; Sasha vertelt het ze niet omdat ze niet te veel ruimte wil innemen. Ik zocht steeds naar een persoonlijke invalshoek, om die vervolgens te kneden naar de wetten van het narratief.’
De film gaat daarnaast over het haperende zorgsysteem voor migrantengezinnen. Wilde je dat per se onder de aandacht brengen?
‘Dat was inderdaad een groot deel van wat ik wilde laten zien. Migranten hebben te maken met een bepaald stigma, maar de mentale problemen van Jeremy komen niet doordat hij migrant is. Het is het systeem dat hem en zijn ouders fundamenteel in de steek laat. Ik wilde de frustratie tonen die veel gezinnen ervaren wanneer ze antwoorden proberen te krijgen op medische en psychische vragen, vooral als het om kinderen gaat. Het was ontzettend belangrijk voor mij om dit op de meest realistische manier te verbeelden.’
Ik probeerde de impact te laten zien die doorsijpelt in je volwassen leven en vormt wie je bent
Waarom koos je voor het perspectief van het jongere zusje?
‘Er zijn al genoeg films over onhandelbare pubers. Maar ik had nog nooit gezien hoe zoiets de rest van het gezin beïnvloedt vanuit het oogpunt van een broer of zus. Het was een heel specifieke ervaring waarmee ik zelf ben opgegroeid en die mij als persoon heeft gevormd.’
‘Tijdens het uitbrengen van de film merkte ik pas hoeveel mensen zich eigenlijk in die ervaring herkennen. De situatie waarin één kind de overgrote meerderheid van de aandacht opslokt vanwege diens strubbelingen, en hoe de hele gezinsdynamiek om die ene persoon heen gaat draaien. Dat heeft een enorme impact op mij gehad, maar het brengt ook schuldgevoelens en verwarring met zich mee, vanwege de manier waarop zijn leven is gelopen. Het is een heel gecompliceerd gevoel. Ik probeerde niet alleen de directe negatieve impact te laten zien, maar juist ook de impact die doorsijpelt in je volwassen leven en vormt wie je bent.’
De oudere broer is ongrijpbaar, maar zijn ontwrichtende aanwezigheid is constant voelbaar. Hoe creëer je zo’n gevoel?
‘Het was voor mij belangrijk dat elke scène heel alledaags, fijn en nostalgisch begint, waarna dat gevoel het door hem wordt verstoord. Het is een cyclus: het leven kabbelt voort en wordt vervolgens steeds bruut onderbroken. Ik wilde dat het publiek diezelfde frustratie zou voelen – dat alles net goed gaat, totdat dit personage de boel weer overhoop gooit.’
‘Tegelijkertijd krijg je als kijker geen toegang tot de interne belevingswereld van Jeremy: je weet niet waarom hij zich zo gedraagt. Dat is precies hoe het in de realiteit ook voelt om te leven met iemand die zulk onvoorspelbaar en ontwrichtend gedrag vertoont.’
Hoe regisseer je die emotioneel intense, machteloze scènes met hem?
‘De acteur die Jeremy hebben we op straat gecast. Hij had nog nooit eerder geacteerd. Ik koos hem omdat hij een ontzettend sterke uitstraling heeft. Je kon aan hem zien dat er van binnen van alles speelde, maar hij was tegelijkertijd geen chaotische aanwezigheid. Tijdens het regisseren leunde ik heel erg op wie hij was als persoon: een heel gereserveerde jongen.’
‘De sleutel voor deze scènes was om zijn ambivalentie tegenover autoriteit te tonen. Wanneer hij het dak op gaat en zo in een gevaarlijke situatie belandt, is hij in feite met zijn ouders aan het spelen: hij daagt ze uit en treitert ze. In eerste instantie oogt de situatie doodeng, maar we snijden in de montage heel bewust weg vlak nadat hij glimlacht. Ik wilde laten zien dat hij dingen heel bewust doet, zonder hem direct als personage te veroordelen. Er zit simpelweg iets in hem dat ervan houdt om te provoceren. Dat is een terugkerend thema: hij provoceert om een reactie uit te lokken. Je ziet dat vaak bij kinderen: de ene groep provoceert juist voor de reactie, terwijl de andere groep zich volledig in zichzelf terugtrekt uit angst voor diezelfde reactie. Hij is het eerste type, en zijn zusje is het tweede.’
Sasha interviewt in de film ook een groep maatschappelijk werkers. Waarom koos je voor die hybride vorm?
‘Eerlijk gezegd geef ik niet zoveel om labels als 'fictie' en 'hybride'. Het is aan anderen hoe ze het willen waarnemen. Zelf gebruik ik gewoon de tools uit zowel de fictiefilm als de documentaire, net wanneer het mij uitkomt. Ik ben behoorlijk genre-agnostisch.’
Een blue heron is het tegenovergestelde is van een red herring, een dwaalspoor. Het is een soort literaire woordspeling
‘De mensen in die scène zijn overigens echte maatschappelijk werkers die zichzelf spelen. Ik wilde vanuit hun professionele expertise laten zien dat zij het er allemaal over eens zijn dat dit nog steeds een gigantisch, systemisch probleem is waar we tot op de dag van vandaag geen oplossing voor hebben. Als een kind in zo’n situatie zit en het gezin heeft het niet breed, dan is het advies vaak om het kind uit huis te plaatsen. Maar dat is een heel tijdelijke pleister. Tenzij je het geld hebt voor een particuliere medische instelling, is de beschikbare psychiatrische hulp extreem beperkt. Het is ook bedoeld om een beetje vaag en onduidelijk te zijn in de film. Of je het nou doorhebt of niet, ik wilde dat het een tikkeltje verwarrend was.’
Hoe regisseer je zo’n scène met echte mensen?
‘De maatschappelijk werkers kregen ter plekke een casus voorgeschoteld en reageerden daar live en in realtime op. We hebben die scène gefilmd met drie camera's en hebben een ontzettend lang gesprek opgenomen – ik geloof dat we wel drie uur hebben gedraaid. Amy Zimmer, de actrice die Sasha speelt, leidde het gesprek. Af en toe schoof ik haar een briefje toe met een specifieke vraag die ze nog kon stellen. Het was heel interactief, bijna alsof we live-televisie aan het maken waren. In de montage hebben we die drie uur uiteindelijk teruggebracht naar ongeveer zes minuten. We zochten naar de snelste manier om de kernthese van het gesprek te tonen: het feit dat ze er allemaal heel conflictueus in staan, omdat er sinds de jaren negentig weliswaar vooruitgang is geboekt, maar nog lang niet genoeg.’
Had je hun reacties van tevoren aan zien komen?
‘Ik had vooraf al heel veel onderzoek gedaan met een van mijn producenten. We hebben veel zorginstellingen bezocht en met talloze maatschappelijk werkers gesproken. We hadden zelfs al een soort testversie van de scène gefilmd waarin ikzelf Sasha speelde. Ik wist dus wel welke kant het op zou gaan.’
Sommige mensen herkennen zich in de ouders en en natuurlijk in Sasha; anderen herkennen zich juist heel sterk in Jeremy
En waarom de titel Blue Heron?
‘De titel is eigenlijk op een heel toevallige manier ontstaan. Ik had een klein glas-in-loodfiguurtje van een blauwe reiger gekocht en voor mijn raam gezet. Om de een of andere reden besloot ik toen gewoon: ik noem de film Blue Heron. Het schoot me dus aanvankelijk gewoon uit het niets te binnen. Ik hou erg van die kleur en wat het oproept. Daarnaast vind ik het leuk dat een blue heron het tegenovergestelde is van een red herring, een dwaalspoor. Het is een soort literaire woordspeling. Zo vond ik achteraf alsnog een goede reden voor de naam.’
Wat hoop je dat de film losmaakt bij het publiek?
‘Deze ervaring in mijn eigen leven is simpelweg enorm vormend geweest. En als je zoiets ingrijpends meemaakt, ben je nooit de enige. Films maken is voor mij een soort zoektocht naar validatie – dat die ervaring daadwerkelijk heeft bestaan. Het verandert niks aan de situatie, maar het is het bewijs dat het echt is gebeurd. Het maken van Blue Heron was voor mij een manier om mezelf te un-gaslighten.’
‘Dat is wat het met mij doet, maar ik merk nu bij het publiek dat mensen zich er op een bepaalde manier ook door gezien voelen. Dat had ik van tevoren nooit kunnen voorspellen. Kijkers relateren aan heel verschillende personages: sommige mensen herkennen zich in de ouders en en natuurlijk in Sasha; anderen herkennen zich juist heel sterk in Jeremy.’
