Regisseur Agnieszka Holland over Franz: ‘Een standaard biopic over Kafka zou een draak van een film worden’

Het zegt eigenlijk al genoeg – of, nou ja, het spreekt boekdelen – dat Agnieszka Hollands tegendraadse biopic over schrijver Franz Kafka niet zijn achternaam als titel draagt, maar gewoon Franz. Bij ons op de redactie geldt daar een harde regel voor: we noemen makers, acteurs, auteurs en wie dan ook altijd bij hun achternaam. We zijn nou eenmaal geen vrienden met ze. Maar wanneer we de Poolse regisseur online spreken en ze vol passie over haar biopic en Kafka vertelt, krijg je al snel het gevoel dat zij de Praagse auteur door en door kent. Alsof ze besties zijn.

Dat ‘hem (leren) kennen’ zie je direct terug in de film. Franz gaat namelijk over de mens achter de voornaam, niet over het literaire icoon achter de achternaam. Over het leven vooraf, niet de mythe achteraf. Tegen de achtergrond van een bruisend Praag – toen nog onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk – brengt Holland de jonge Kafka tot leven: een scherpe geest die de wereld observeerde, maar zichzelf nauwelijks wist te gronden. Hij was in die tijd vooral een tegenvallende zoon, afwezige broer en gecompliceerde partner. Het zijn die verhoudingen, doordrenkt van twijfel en onrust, die zijn literaire werken als De gedaantewisseling en Het proces vormden.

Hollands liefde voor Kafka ontstond op jonge leeftijd, vertelt ze: ‘Kafka was voor mij sinds mijn tienerjaren heel belangrijk. Ik voelde me verwant. Ik studeerde in Praag en een van de redenen dat ik daar ging studeren was dat het de stad van Franz was. Ik las alles van en over hem wat er maar te vinden was. Eerst in het Pools, daarna in het Tsjechisch en vervolgens in andere talen. In 1980 bewerkte ik Het proces voor de Poolse televisie, wat me veel zelfvertrouwen gaf – ik voelde dat ik hem op de een of andere manier begreep. Maar tegelijkertijd wist ik dat het nooit mogelijk zou zijn om hem volledig te begrijpen; het is een voortdurende zoektocht naar betekenis en relevantie.’

De keuze om scherp te stellen op Kafka als mens en niet de boekenman, was dan ook heel bewust. Holland: ‘Het enige boek dat we in beeld brengen is In de strafkolonie, omdat dat het eerste verhaal was dat hij in het openbaar voorlas en omdat het achteraf bijna een profetisch document bleek. Het is bovendien een van zijn weinige werken die zich laten visualiseren zonder dat de kracht van de metafoor verloren gaat.’

‘Een andere sleutelscène is het moment waarop Franz voorleest uit Het proces en iedereen schatert van het lachen. Zijn collega’s vonden het hilarisch. Zo is het echt gegaan. Toen ik Het proces bewerkte voor televisie, ontdekte ik hoeveel humor erin zit. Ik wilde de levendigheid van Franz laten zien. Het is niet alleen maar tragiek en duisternis; er zit een bevrijdende, soms wrede humor in.’

Die humor en alledaagsheid helpen om de icoonstatus van Kafka te ontmantelen. In Franz is hij bij vlagen een lastpak: een besluiteloze twijfelaar die zijn naasten regelmatig tot wanhoop drijft. Maar juist die menselijke kant maakt hem boeiend. ‘Ik had de film net zo goed Op zoek naar Franz kunnen noemen,’ lacht Holland. ‘Ik wilde de levende Franz aanraken en een waarheid vinden die voorbij de clichés gaat.’

We zochten naar een visuele taal die paste bij zijn belevingswereld

Holland hoopt dat de biopic een nieuwe generatie weet te bereiken die wellicht nog nooit iets van de auteur heeft gelezen. ‘Juist zonder stereotiepe verwachtingen kun je enorm van deze film genieten. Je verbindt je met een jonge man die heel erg lijkt op de jeugd van nu: bang voor het leven, zoekend naar verbinding en verlangend naar acceptatie, maar tegelijkertijd vastberaden om trouw te blijven aan zichzelf. Het is een universeel verhaal.’

Maar natuurlijk is het geen biopic over Kafka als de hele film niet op z'n Kafkaësks verloopt. Holland haalde dan ook alles uit de kast. Zo filmde ze veel handheld om de vertelling een beklemmende en rusteloze energie mee te geven. ‘Een standaard biopic over Kafka zou een draak van een film worden. Franz was zelf op een bepaalde manier ook ontregeld. Hij was niet iemand die stilstond. Hij werd voortdurend bestormd door de realiteit, door beelden en stemmen om hem heen. We zochten naar een visuele taal die paste bij zijn belevingswereld.’

Wat daarnaast opvalt, is dat sleutelfiguren uit Kafka’s leven ineens als een soort museumgidsen rechtstreeks in de camera spreken. Holland combineert die talking heads met sprongen naar een modern museum, om ruimte en tijd op meerdere niveaus te laten samenkomen. Holland: ‘In een klassieke biopic gaat ruim de helft van de energie op aan het dramatiseren van historische feiten. Dat maakt een film zwaar. Door voor deze mockumentary-achtige aanpak te kiezen, hoefde ik veel minder tijd te besteden aan droge informatie. Bovendien geeft het zijn vader, zus, geliefde en beste vriend allemaal het recht op hun eigen, persoonlijke perspectief op Franz.’

Wanneer die sprongen naar de moderne tijd worden gemaakt, belanden we in een hyper-gecommercialiseerd Praag, waar Kafka tot toeristenattractie is verheven. Bezoekers kunnen er zonnebaden op de plek waar hij ooit lag, een Kafka-burger bestellen en door een museum vol merchandise snuffelen. Op de vraag of haar film daarin een kritiek vormt op hoe we kunstenaars uitmelken, reageert Holland geamuseerd: ‘Het is een kritiek, maar tegelijkertijd denk ik: waarom niet? Als het hem op de een of andere manier tot leven wekt, begint één op de duizend toeristen misschien wel zijn boeken te lezen.’

Als Hermann Kafka nu wakker zou worden en zou zien hoeveel geld je kunt verdienen met T-shirts van zijn zoon, zou hij meteen een fabriek opstarten

‘Het overgrote deel van de moderne elementen in de film hebben we zelf gecreëerd, behalve die enorme roterende kop van David Černý. Ik denk dat Kafka die overigens geweldig had gevonden, want hij hield enorm van dat soort kinetische, bewegende kunst. Maar dat hij een commercieel merk is geworden op shirts en mokken blijft absurd voor iemand die zo op zijn privacy gesteld was. Die paradox amuseerde mij mateloos. Ik werd dan ook niet woedend als ik in Praag achter de gidsen aan liep; het overgrote deel vertelde het eerlijke verhaal, al kraamden sommigen echt klinkklare onzin uit.’

Holland pauzeert even en denkt na. ‘Ik vroeg me af of Franz om al die commercie zou moeten lachen, of dat hij juist bang, gechoqueerd of geschrokken zou zijn. Maar één ding weet ik zeker: zijn vader zou de gelukkigste man op aarde zijn geweest! Hermann Kafka vond het vreselijk dat zijn zoon een mislukking was. Als hij nu wakker zou worden en zou zien hoeveel geld je kunt verdienen met T-shirts van zijn zoon, zou hij meteen een fabriek opstarten en de koning van de Kafka-business worden.’