Een basisschooltijd in vergetelheid en verdrongen herinneringen die plots boven water komen drijven: bij de documentaire Favoriten voelde ik álles. Bijna twee uur lang zat ik te snikken en te snotteren: het was alsof ik terug ging in de tijd, toen ik als klein kindje tussen de Turkse, Surinaamse en Marokkaanse kinderen en één Nederlands meisje op school zat. De meesten spraken gebrekkig Nederlands, onze ouders waren nou eenmaal minder goed bekend met dit kikkerlandje. Alles wat we van Nederland leerden, leerden we in de klas. ‘Nederlands praten!’, opperden de juffrouwen en meesters, terwijl wij fluisterden in onze moedertaal en kliekjes vormden. Je had een groot groepje met Turkse kindjes, en ook een groepje niet-Nederlandssprekenden, die pas nét in Nederland waren aangekomen, gevlucht uit oorlogslanden en zonder enige idee van de taal. Als Poolse Turk belandde ik in een groep met half-halfjes. Het ene Nederlandse meisje bleef alleen. Zo ging het in mijn klas. En zo gaat het in Favoriten.
In deze documentaire van de Oostenrijkse regisseur Ruth Beckermann volg je drie jaar lang een lieve groep kinderen die op school zitten in hartje Wenen, in de wijk Favoriten. Ze krijgen les van juf Ilkay Idiskut. In de klas zitten vooral kindjes uit Turkije, de Balkan en van nog verder weg. Sommigen zijn recent gevlucht en in Oostenrijk aangekomen en kunnen geen woord Duits. Anderen zitten er al een tijdje. Je krijgt een inkijkje in hoe Ilkay lesgeeft en ziet de liefde die ze heeft voor haar leerlingen. De kinderen leren over het menselijk lichaam, maken mooie tekeningen en volgen godsdienstonderwijs (wat verplicht is in Oostenrijk). Op bezoek in de moskee citeren de kinderen in rap tempo uit de Koran: hier zijn ze thuis, dit kunnen ze. Terug in de klas krijgen ze hun rapportjes en beginnen er een paar te huilen: ‘Hoe vertel ik dit mijn ouders? Ze begrijpen niet wat hier staat!’ Op de ouderavond nemen ze een oudere zus of broer mee, die alles netjes vertalen aan papa en mama.
Het is nooit de bedoeling geweest van Beckermann om een film te maken over kinderen die proberen te integreren, maar het is een onvermijdelijk onderwerp – vooral als je je camera plaatst in de meest multiculturele basisschool van Wenen.
Niet alleen in de wereld van Favoriten zoeken kinderen met een migratieachtergrond een plekje in een onbekende wereld, maar ook in Nederland blijft het een moeizaam onderwerp. Ook hier lopen kinderen met niet-Nederlandssprekende ouders vaak achter, en niet iedereen heeft een juf Ilkay die je een handje helpt. Favoriten is een belangrijke film met een belangrijke boodschap: de kindjes doen zó hun best. Ze moeten roeien met de riemen die ze hebben en er is nooit sprake van gelijke kansen. De wereld is razendsnel aan het veranderen en mijn herinneringen aan een verdrongen schooltijd komen uit een ver verleden. Hier en nu, in het heden, zie ik meer hoop. Juffen als Ilkay blijven komen, en kinderen met minder kansen durven daardoor meer te dromen.
De school had net zo goed in Berlijn kunnen staan. Het ging mij om de kids
Na het zien van de film in een volle zaal op IDFA, haal ik gelijk mijn telefoon uit m'n broekzak – ik wil de maker van deze documentaire spreken. Een dag later kan het, en zitten Beckermann en ik in Eye in Amsterdam tegenover elkaar. We kletsen wat en al snel vertelt ze dat Favoriten onbedoeld een verhaal over integratie is geworden. ‘Ik wilde met mijn film hedendaagse kinderen laten zien, in een typische setting in een Europese stad. De school had net zo goed in Berlijn kunnen staan. Het ging mij om de kids. Deze leeftijdsfase is heel belangrijk: je leert heel veel en positioneer jezelf in de samenleving.’
‘We bezochten een paar scholen in Wenen met in ons achterhoofd het doel om een buurt uit te kiezen waar veel mensen met een migratieachtergrond wonen. Je hebt delen in Wenen waar vooral Duitssprekende kinderen wonen, want het is heel gesegregeerd: de buurten, de scholen. Maar wij wilden een school die representatief zou zijn voor het leven van vandaag.’
‘Uiteindelijk kwamen we terecht bij de grootste basisschool van Wenen. We werden warm verwelkomd door de schooldirecteur, die gelijk geïnteresseerd was in ons project – en dat is belangrijk als je van plan bent om drie jaar lang te komen filmen. We keken een beetje rond en kwamen uit bij de klas van juf Ilkay Idiskut. Toen ik bij haar in het klaslokaal zat, wist ik het gelijk. Ze was geweldig, energiek en ontzettend knap. De directeur legde het project uit aan de ouders en die waren ook enthousiast. We stelden ons voor, kwamen op de ouderbijeenkomst en beantwoordden alle vragen die de de ouders hadden.’
We kwamen iedere vijf of zes weken terug in het lokaal, en gingen mee als de kinderen bijvoorbeeld naar de kerk of moskee gingen
‘Bijna alles is gefilmd in het klaslokaal van juf Ilkay. Ik zat altijd in een hoekje omdat het echte filmwerk werd gedaan door de cameraman en geluidstechnicus. Het was niet makkelijk voor ze, omdat ze zich moesten verplaatsen in een klein klaslokaal. Daarnaast wilde ik dat de camera op dezelfde hoogte als de kinderen meebewoog. Dus vaak moest mijn team op hun knieën zitten, of ze gebruikten een stoel met wieltjes. Het moeilijkste was het geluid. Niet ieder kind had een microfoontje en je wist nooit of je op tijd zou zijn om op te nemen wat ze aan het vertellen waren. Dan zeiden ze iets grappigs en leuks, en had je het net gemist.’
‘We kwamen iedere vijf of zes weken terug in het lokaal, en gingen mee als de kinderen bijvoorbeeld naar de kerk of moskee gingen – dat waren speciale dingen waar we graag bij wilden zijn. Ik ben vaker in een moskee geweest, maar je voelde tijdens die draaidagen dat de kinderen zich daar thuis voelden. Mega interessant natuurlijk, hoe gelukkig ze zijn in een moskee, zelfs als ze voor school een religieuze les aan het volgen zijn. De kinderen citeerden de Koran zonder enige moeite, dus eigenlijk leerden ze ook niet iets nieuws.’
‘We gaven de kinderen een telefoon en een statief en toen mochten ze zelf op pad om te filmen. In eerste instantie wilden we ze laten tekenen of schrijven, maar dit leek ons passender. Het leverde verrassende dingen en interacties op. Het mooiste vond ik toen de meisjes elkaar filmden en aan elkaar vroegen of ze wilden trouwen met een man, waarop hard nee werd geschud en ze zeiden dat ze eerst zelf avonturen wilden beleven.’
‘Wat mij ook verbaasde was dat de jongens in het klaslokaal zeiden dat meisjes geen bikini’s mogen dragen. Ik bedoel: je weet dat dit soort dingen bestaan, dat kinderen napraten wat ze van anderen horen, maar om het zo in het echt te zien... Ik vond de reactie van Ilkay daarop geweldig: ze begint een discussie en respecteert de kinderen, maar ze vertelt ze ook hoe zij het ziet en wat zij denkt. Het is echt de moeite waard om zo’n goede juf op het grote scherm aan het werk te zien. Het hielp Ilkay dat ze zelf een Turkse achtergrond had. En ze was zo dol op haar kinderen – en zij op haar.’
‘De ouderavonden hebben we gefilmd om het achtergrondverhaal te vertellen. Een vader zegt bijvoorbeeld dat hij zijn dochter naar Turkije wil sturen om daar naar school te gaan, waarop Ilkay reageert door veel vragen te stellen. Dan zie je ook de wat meer conservatieve ideaalbeelden van de ouders, die in hun hoofd hebben dat hun kinderen rond hun zestiende al verloofd zijn, omdat dat nou eenmaal is hoe het gaat in hun thuisland.’
De belangrijkste reden om de film te maken, is dat extreemrechts altijd over deze kinderen praat, maar nooit kijkt en luistert
‘De meeste ouders willen het beste voor hun kinderen, maar het is moeilijk voor ze, omdat ze niet goed geïntegreerd zijn en niet goed kunnen helpen met dingen van school. We wilden met Favoriten een positief voorbeeld laten zien, want deze klas heeft een geweldige juf. Maar je ziet ook de problemen: ze moet het helemaal alleen doen, de kinderen kunnen slecht Duits en het systeem werkt ze tegen.’
‘De belangrijkste reden voor ons om de film te maken, is dat extreemrechts altijd over deze kinderen praat, maar nooit kijkt en luistert. We wilden laten zien hoe charmant, open en leergierig ze zijn. Ik heb geen idee of extreemrechts ooit naar mijn film zal gaan, maar wij wilden deze kinderen in al hun glorie en liefde laten zien. Hier in Oostenrijk is er veel discussie rondom de film en ik weet niet of het iets zal veranderen, want het is maar een film, maar ik denk wel dat het ogen opent.’
