Kriterion

Kriterion bestaat al sinds 1945 en wordt vanaf het begin volledig door studenten gerund. Het kent een lange geschiedenis in het vertonen van zowel de betere Hollywoodfilms als vooruitstrevende arthousefilms. Regelmatig vinden in Kriterion festivals en bijzondere filmvertoningen plaats, en elke week zijn er een moderne klassieker en een sneak preview te zien. Het publiek van het onlangs gerenoveerde en altijd goed gevulde café bestaat voornamelijk uit studenten, filmliefhebbers, buurtbewoners en Jules, de Kriterionkat.

Kriterion beoogt in haar bedrijfsvoering geen winst te maken en onderneemt maatschappelijk verantwoord. Het wordt geheel gerund door een vereniging (Vereniging Onderlinge Studentensteun Kriterion) die ambitieuze Amsterdamse studenten een werkplek biedt, die hen in staat stelt hun studie te bekostigen.

Een overzicht van de titels die de afgelopen 62 jaar aan de Amsterdamse Roetersstraat vertoond zijn, loopt in grote lijnen parallel aan de hoogtepunten van de filmgeschiedenis. Films van alle grote Italiaanse cineasten zoals Fellini, Antonioni en Visconti gingen er in première, evenals vrijwel alle films van Ingmar Bergman.

In de jaren zestig introduceerde Kriterion de nouvelle vague in Nederland, met titels als Jules et Jim (Godard, 1964) en Hiroshima mon amour (Resnais, 1959). Deze voorliefde voor arthouse films combineerde Kriterion met de kwaliteitsfilms uit Hollywood, een filosofie die tot op de dag van vandaag de programmering kenmerkt. De cineasten van het neorealisme en de nouvelle vague hebben tegenwoordig plaatsgemaakt voor regisseurs als Lynch, Tarantino, Jarmusch en Tykwer. Toch is het filmhistorisch bewustzijn in Kriterion altijd een rol blijven spelen. Wekelijks wordt in de kleine bovenzaal een moderne klassieker vertoond en traditiegetrouw wordt ieder kalenderjaar geopend met Citizen Kane (Welles, 1941). Het studiejaar gaat altijd van start met Once Upon a Time in the West (Leone, 1968).

Gedurende haar 62 jarig bestaan heeft Kriterion dankzij de eigenzinnige programmering, de vernieuwende activiteiten en haar voorhoedefunctie op gebied van film een bijzondere plek in de Amsterdamse bioscoopwereld veroverd.

Vroegste geschiedenis
Kriterion kent een lange en woelige geschiedenis die begon tijdens de Tweede Wereldoorlog met de verzetsgroep rond Wouter van Zeytveld en Piet Meerburg. Deze Amsterdamse studenten wisten met hulp van Fiedeldy Dop, een bevriende huisarts die door contacten bij de politie vroegtijdig op de hoogte van op handen zijnde razzia's op joden was, joodse kinderen onder te brengen bij onderduikadressen buiten de stad. De groep rond Van Zeytveld en Meerburg redde ook ongeveer duizend joodse kinderen uit de crèche tegenover de Hollandse Schouwburg aan de Plantage Middenlaan, waar ze waren geplaatst in afwachting van transport naar Duitsland.

De leden van de groep rond Wouter van Zeytveld en Piet Meerburg waren grotendeels studenten die door de omstandigheden gedwongen waren geweest hun studie stop te zetten. Zij voelden er weinig voor hun verworven onafhankelijkheid na de bevrijding weer op te geven. Nog ruim voor het einde van de Tweede Wereldoorlog vatte de inmiddels 25-jarige Meerburg dan ook het plan op voor een commerciële bioscoop waar studenten konden werken om alsnog te kunnen afstuderen zonder van hun ouders of de overheid afhankelijk te zijn.

Op 1 juni 1945 werd daarom de Stichting Onderlinge Studenten Steun opgericht die als doel had “studenten aan de Amsterdamse Universiteiten in staat te stellen zelf de kosten van hun studie te verdienen.” Het verwaarloosde verenigingsgebouw van de joodse arbeidersvereniging Handwerkers Vriendenkring dat in de oorlog door de NSB was geconfisqueerd werd opgekocht met ingezameld geld en omgebouwd tot bioscoop. Er werd een prijsvraag uitgeschreven voor de naam van het filmtheater. Met algemene stemmen koos de medewerkervergadering voor het Griekse ‘Kriterion’. Het theater zou een maatstaaf zijn, een toetssteen.

Op 6 november 1945 opende Kriterion met een galavoorstelling voor 200 genodigden. Kriterion was onmiddellijk een succes en kreeg enorme aandacht in de pers. De Telegraaf schreef in 1950: “Het geld om levensonderhoud en studie te betalen ligt maar niet voor het opscheppen. Zij weten het: waar een wil is, is een weg, en die weg leggen zij af, zwaar of niet.” Kriterion speelde ook een belangrijke rol in de Amsterdamse studentenwereld. De Algemene Studenten Vereniging Amsterdam (ASVA), eveneens een initiatief van studenten uit het verzet, was bijvoorbeeld tot 1966 in het pand aan de Roetersstraat gevestigd.

Naast het filmtheater werden er door de Stichting ook een aantal andere projecten in het leven geroepen om studenten aan werk te helpen. Zo werd in 1949 de oppascentrale Kriterion opgericht en werd in 1960 de benzinepomp geopend door prinses Irene. De interesse van het Koninklijk huis was al gebleken toen Koningin Wilhelmina 1946 en Koningin Juliana in 1956 de bioscoop hadden bezocht. De benzinepomp aan de IJburglaan en de oppascentrale bestaan tot op de dag van vandaag en worden nog steeds beheerd door de Stichting.

In de jaren zestig ontstond er steeds meer een kloof tussen het bestuur van de Stichting en de studenten die in het filmtheater werkten. Ze eisten meer inspraak in het beleid. De generatiekloof scheurde open in 1982 toen de Stichting besloot filmtheater Kriterion op te heffen met het argument dat het nieuwe stelsel voor studiefinanciering werken naast de studie overbodig zou maken. De toenmalige medewerkers van Kriterion bezetten het pand aan de Roetersstraat, organiseerden zichzelf in een vereniging en verklaarden zich onafhankelijk. De Stichting ging na een aantal weken en na stevige onderhandelingen in het Okura Hotel overstag. De studenten mochten het filmtheater voortaan zelfstandig beheren. Het filmtheater is vanaf 16 september 1982 dan ook een officiële vereniging en vierde in 2007 jaar haar 25-jarig lustrum.

Lees ook het artikel Een bioscoop waar studenten de dienst uitmaken.

Kriterion ligt in de Plantagebuurt tegenover het Roeterseiland van de Universiteit van Amsterdam, vlakbij Artis. 

Tram
7 en 10 (halte Weesperplein)

Metro
Weesperplein

Bekijk Kriterion op Google maps.