Heeft 3D-film nieuwe stijl de toekomst?

Opnieuw wordt driedimensionale filmprojectie door Hollywood als een grote sprong voorwaarts gepresenteerd. Het technisch vernuft is onmiskenbaar indrukwekkend. Is dat genoeg? Door Bart van der Put.

Vorige week maakte de organisatie van het filmfestival van Cannes bekend dat de komende editie in mei zal openen met de wereldpremière van de nieuwste Pixarfilm Up. Daarmee dringt het in digitale animatie gespecialiseerde bedrijf door tot het hoogste erepodium voor de filmkunst, wat na de Oscarbekroningen van bejubelde films als Wall-E, Ratatouille, The Incredibles en Finding Nemo geen echte verrassing meer is.

Voor de grote Hollywoodstudio’s markeert de prestigieuze vertoning echter een belangrijke doorbraak, want Up is een 3D-film. Eerder werd driedimensionale filmprojectie vooral met kermisvermaak geassocieerd, en er is de Amerikaanse filmindustrie veel aan gelegen om het medium eindelijk van dat stigma te verlossen.

De 3D-film nieuwe stijl heeft de toekomst, aldus de profeten van de digitale filmindustrie, maar moet zijn bestaansrecht nog waarmaken. En het lijkt erop dat 2009 daarbij een sleuteljaar gaat worden.
Wie wil zien wat digitale 3D-projectie vermag, kan zich momenteel in tientallen Nederlandse bioscopen bij de horrorfilm My Bloody Valentine 3D en de animatiefilm Bolt vervoegen, of vanaf volgende week 3D-voorstellingen van Monsters vs Aliens bezoeken.

In de nieuwe animatiefilm van de Dreamworksstudio (Shrek, Madagascar) moet een groep monsters de mensheid tegen een buitenaardse invasie beschermen. Met dat thema grijpen de makers doelbewust terug op de films uit de eerste grote 3D-golf in de jaren vijftig. Hollywood kampte destijds met een dramatische terugval in bezoekersaantallen door de opkomst van de televisie, en sommige producenten zagen in driedimensionale bioscoopprojectie een nieuwe publiekstrekker. De techniek zelf was echter niet wezenlijk vernieuwend, want zij was min of meer gebaseerd op de stereoscopische fotografie die rond 1900 populair was en ook aan de basis van de Viewmaster-speelgoedkijker stond.

Het 3D-effect wordt bereikt door het perspectief van het linker en het rechteroog fotografisch na te bootsen, en de twee beelden gescheiden aan beide ogen te presenteren, waarna de hersenen ze tot één driedimensionale illusie samenvoegen. In een stereoscoop of Viewmaster is de scheiding van de twee beelden een fluitje van een cent; in een bioscoopprojectie leverde het altijd problemen op.

Aanvankelijk scheidde men de beelden met behulp van een bril met twee verschillende kleurfilters, wat een toepassing voor kleurenfilm uitsloot, tot aanzienlijk lichtverlies leidde en de ogen daarom zwaar belastte. Voor de meeste films uit de 3D-golf in de jaren vijftig benutte men een gecompliceerd polaroidsysteem, dat naast twee camera’s en de onvermijdelijke bril ook twee simultaan draaiende projectoren vereiste.

Erg stabiel, praktisch of betaalbaar was het systeem daarom niet, maar het baanbrekende safari-avontuur Bwana devil (1952) en de in Monsters vs Aliens geparodieerde horrorklassiekers House of wax en The Creature from the Black Lagoon boekten aanzienlijk succes. Artistiek prestige lag zelfs in het verschiet toen Alfred Hitchcock Dial M for Murder in 3D opnam, maar toen de toneelverfilming in 1954 klaar was lag 3D al op apegapen en koos men voor een uitbreng in het gangbare ‘platte’ formaat.
Ook bij de tweede Amerikaanse 3D-golf in de jaren tachtig zetten simpele genrefilms vol effectbejag de toon: in vervolgfilms als Jaws 3D en Friday the 13th 3D leek het uitbuiten van de gimmick boven alles te zijn verheven.

Dat was echter niet de enige reden waarom ook deze 3D-trend van korte duur was. De inmiddels achterhaalde analoge duoprojectie was altijd overgevoelig voor technische onvolkomenheden en het door de overlappende beelden en de brillenglazen veroorzaakte lichtverlies wilde nogal eens voor vage zoekplaatjes en dus hoofdpijn bij kijkers zorgen.

Ouderwetse filmprojectie is bovendien gebonden aan een snelheid van 24 beelden per seconde, wat de mogelijkheden voor een combinatie van twee verschillende beelden ernstig beperkt. De komst van digitale filmprojectie heft die beperking op, en daarin ligt de doorbraak naar een technisch volmaakt 3D-systeem besloten.

Ook digitale 3D-projectie is gebaseerd op een scheiding van het linker en rechter perspectief met behulp van gepolariseerde brillenglazen, maar de frequentie waarin beide beelden elkaar afwisselen is enorm verhoogd. Het resultaat is een stabiel, haarscherp en helder driedimensionaal beeld, dat de ogen aanmerkelijk minder belast dan voorheen, al kunnen kijkers met een afwijking in het gezichtsvermogen daar anders over denken.

De bril zelf is ook verbeterd, maar in vergelijking met de lichtgewicht kartonnen brilletjes van weleer is het comfort voor de drager er niet beter op geworden. Het maakt dat de kijker zich nog altijd enkele praktische bezwaren moet laten welgevallen om in een 3D-ervaring te worden ondergedompeld.

Belangrijker voor het welslagen van de digitale 3D-revolutie die Hollywood voor ogen staat, lijkt echter de vraag wie al dat fraais gaat betalen. Terwijl de filmindustrie de verworvenheden van de digitale revolutie gretig omarmt, wacht de bioscoopwereld af.

De overstap naar digitale projectie vereist flinke investeringen door bioscoopexploitanten, die daarna bij een uitbreiding naar 3D nogmaals diep in de buidel moeten tasten. Het verklaart waarom de digitale 3D-film in Nederland nog een tamelijk marginaal verschijnsel is: My Bloody Valentine kon slechts in 22 zalen worden uitgebracht. Maar zoals eerder ook in de Verenigde Staten was gebleken boekte men in die zalen ongebruikelijk hoge omzetten, die bioscoopexploitanten wel eens over de streep kunnen trekken. En dat is hard nodig, wil de doorbraak een definitief beslag krijgen.

Bij de uitbreng van 3D-films in Amerika bleek vorig jaar dat Hollywood te hard van stapel liep, want het tekort aan geschikte zalen leidde ertoe dat de concertfilm U2 3D al na een week plaats moest maken voor het eveneens in 3D uitgebrachte Hannah Montana & Miley Cyrus: best of both worlds concert tour. Bij peperdure animatie en speelfilms geeft een dergelijke frontale botsing een geheel nieuwe invulling aan het begrip moordende concurrentie.

Maar Amerikaanse 3D-bioscopen zijn niet alleen op Hollywood aangewezen: ook sportwedstrijden worden er met succes live in 3D vertoond. Naar verwachting zal het aantal 3D-bioscopen dit jaar fors toenemen, al wordt er ook in Nederland flink gesteggeld over de vraag wie de rekening betaalt.
Een prijsverhoging voor de bezoekers, zoals die al wordt toegepast bij Imax-voorstellingen, ligt voor de hand. En dan zal de inhoudelijke kwaliteit van de films snel belangrijker worden dan de meerwaarde van de driedimensionale projectie.

MEER DIEPTE, MEER DIEPGANG?

In de openingsscène van Monsters vs Aliens slaat een verveelde wetenschapper met een batje tegen een stuiterbal, die de kijkers in de zaal doet bukken. Het is een amusant staaltje effectbejag, waarmee de makers hun publiek meteen bij de neus nemen. Maar ze geven ook blijk van filmhistorisch besef, want dat batje en het balletje figureerden eerder in de 3D-klassieker House of Wax uit 1953.

Producent Jeffrey Katzenberg, de topman van de animatietak van Dreamworks, is er echter van overtuigd dat het nieuwe medium dergelijk effectbejag snel zal ontstijgen. Alle animatiefilms van de studio zullen voortaan vanaf de eerste schetsen op een uitbreng in 3D worden toegesneden, waarbij de extra dimensie ook een inhoudelijke meerwaarde moet bieden. Pixar en Disney zullen daarbij ongetwijfeld niet achterblijven.

Dat ook speelfilmmakers op een driedimensionaal platform geheel nieuwe wegen kunnen inslaan, staat voor James Cameron al jaren vast. De regisseur liet praktische bezwaren buiten beschouwing toen hij in 1995 de opzet voor de sciencefictionfilm Avatar bedacht, en gaf de technici van zijn productiebedrijf Digital Domain de opdracht een voor de film onontbeerlijk digitaal 3D-systeem te ontwikkelen.

Maar terwijl Cameron zijn Titanic richting kasrecords en Oscartriomfen navigeerde, wierpen de technici de handdoek in de ring. De regisseur nam daar geen genoegen mee, en stortte zich persoonlijk op de ontwikkeling van nieuwe digitale camera’s en projectietechnieken. En hij week niet van zijn doel af, want een speelfilm in het achterhaalde platte formaat maakte hij niet meer.

In december zal blijken waarom Avatar alleen in 3D gemaakt kon worden, en of de film het nieuwe medium naar een hoger plan en een breder publiek zal brengen, zoals verwacht wordt. Volgend jaar volgt de eerste van twee verfilmingen van Tintin (Kuifje) in 3D, waarbij Steven Spielberg de aftrap neemt en Peter Jackson het vervolg regisseert. De makers van de kaskrakers Titanic, Jurassic Park en The Lord of the Rings zijn alle drie uitgesproken enthousiast over de mogelijkheden en zullen ongetwijfeld spectaculair uitpakken.

En mochten hun nieuwe films onverhoopt niet overtuigen, dan doen oude successen dat misschien wel. Want Titanic en de Star Wars-films worden nu ook voor 3D-projectie geschikt gemaakt, met behulp van technieken die eerder werden toegepast in de Imaxversie van Superman Returns.

Aan een 3D-versie van de thuisbioscoop wordt ook al hard gewerkt. Dit alles doet vermoeden dat toekomstige generaties de 3D-film ooit als norm zullen hanteren en onbewerkte platte films als primitief vermaak uit de prehistorie beschouwen, zoals wij nu naar de toverlantaarn kijken.