Filmen met Alex van Warmerdam is een belevenis

Een scène 43 keer overdoen. Vijftien keer van een duintop rennen. Alex van Warmerdam ontzag zijn acteurs niet bij de opnamen van De laatste dagen van Emma Blank. Een interview met de acteurs over hun regisseur, door Jos van der Burg.

Hoe kom je in een film van Alex van Warmerdam terecht? Marlies Heuer zat in theatercafé De Smoeshaan, waar ook de regisseur en Annet Malherbe zaten. “Ze vroegen of ik in de zomer iets te doen had. Later belde Annet voor een casting. Die heb ik gedaan en weken later belde ze dat ik het was geworden.”

Eva van de Wijdeven werd ook uitgenodigd voor een casting. Weken later ging de telefoon. Van de Wijdeven imiteert Malherbes stem: “Ja, met Annet. Ik ben op vakantie en zit in de bus in IJsland. Alex zit naast me en we hebben eens even goed gebrainstormd. We zijn tot de conclusie gekomen dat jij het wordt.” Wat er door haar heenging? “Joehoehoohoehoe!”

Marwan Kenzari kwam er later bij. “Volgens mij waren alle personages al gecast. Ik hoorde dat ze bij mij kwamen omdat Halina Reijn, die een vriendin van me is, mijn naam had genoemd. Ik denk dat ze op zoek waren naar iemand die een mysterieuze, exotische jongen kon spelen.” Heuer lachend: “Een knappe Oosterse prins.”

Na de casting kwam de volgende stap. De meeste filmregisseurs repeteren voor de draaiperiode met hun acteurs. Bij Van Warmerdam gaat het anders. Heuer: “Er waren geen repetities. Eén keer een lezing met zijn allen, dat was het. Verder ben ik meermalen naar de studio gegaan om kleren te passen, waarbij Alex opmerkingen maakte als: ‘Ja, dat is een geschikte Emma Blankjurk, maar dan wel in een andere stof’. Dat rommelen was heel gezellig.” Van de Wijdeven: “Alex vindt het niet prettig om van te voren het script door te nemen. Hij wil op de set, op het moment zelf, de scène creëren.”

Dat wil niet zeggen dat acteurs mogen improviseren. Heuer: “Alex weet heel beslist wat hij wil. Vooral in zijn opvatting over hoe de teksten moeten klinken zit geen ruimte. Dat is soms lastig. Soms vond ik dat een bepaalde intonatie ook kon, maar dan moest het toch een keer of vijftien over, omdat het exact op de manier van Alex moest.” Van de Wijdeven herinnert zich een voorbeeld. “Op een gegeven moment moet ik ‘als het u uitkomt’ zeggen. Heuer: “O ja, dat is als ik zeg dat ik doodga en jij antwoordt met: Als het u uitkomt.” Van de Wijdeven: “Ik dacht dat zo’n simpel zinnetje geen probleem zou opleveren, maar het moest twintig keer over. De intonatie was niet goed of whatever. Ik ben zelfs nog tijdens de montage langs geweest om het nog een keer in te spreken.” Heuer: “Dat komt doordat Alex de teksten zelf geschreven heeft. Hij is de auteur en hoort die zinnetjes in zijn hoofd. Hij weet hoe ze moeten klinken.”

Acteurs die gewend zijn om karakters uit te diepen en gelaagd te maken, moeten bij Van Warmerdam een knop omdraaien. Heuer: “Zijn personages zijn stripfiguren. Interpretatie en gelaagdheid spelen geen rol. Je moet spelen wat er staat. Kwaad is kwaad, huilen is huilen. Geen dubbelzinnig spel. Dat is eendimensionaal, maar vaak grappig, doordat het is wat het is.” Van de Wijdeven: “Het is leuk om gekke zinnetjes zo serieus mogelijk te laten klinken. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is wat je zegt. Dat geldt ook voor bizarre handelingen. Dat is leuk spelen.”

Behalve een taal- en klankperfectionist is Van Warmerdam geobsedeerd door visuele details. Van de Wijdeven: “Opnames moesten over als Alex zinnetjes niet goed vond klinken, maar ook als hij iets in het beeld wilde veranderen. Zo vond hij het na zes takes beter als er geen lepeltje in een koffiekopje stond.” Kenzari: “Bij mijn strandscène ging het over een flesje zonnebrandcrème dat net even anders moest staan.”

Ook over het spel was Van Warmerdam niet snel tevreden. Heuer: “Dan had hij het over vooroorlogs patronaatstoneel. Of hij zei dat hij dit of dat stom vond. Hij heeft een beetje een bozige manier van uiten. Zoek het maar uit, dacht ik wel eens.” Na voor de veertiende keer van een duintop te zijn gerend, voelde Kenzari zich ‘de slechtste acteur van Nederland’. Een nachtelijke scène met Heuer moest 43 keer over. Een record. Heuer: “Het was een cruciale scène waarin ik iets onthul. Er zat veel tekst in en veel interactie.”

Hoe je 43 keer geconcentreerd dezelfde scène kan spelen? Heuer: “Hier was dat geen probleem, omdat Alex steeds nieuwe aspecten ontdekte.” Van de Wijdeven legt uit: “De scène moest niet steeds over omdat Marlies het niet goed deed, maar omdat Alex meer opties wilde hebben voor de montage.”

Veel zwaarder dan de opnamen in deze nacht waren voor Heuer de scènes waarin ze bewegingloos op de grond lag. “Alex houdt van fysiek en gewelddadig. Ik heb uren letterlijk vastgeniet op de grond gelegen. In de film is het zo voorbij, maar voor mij was het heftig. Ik voelde me ontzettend kwetsbaar en machteloos.” Van de Wijdeven lachend: “Als wij tussendoor even een sigaretje gingen roken, moest Marlies vastgeniet op de grond blijven liggen, terwijl de crewleden om haar heen liepen.”

Schuilt in Van Warmerdam een obsessieve neuroot? Geen sprake van, meent Van de Wijdeven. “Ik vind zijn manier van werken heerlijk. Regisseurs draaien soms vijf scènes op een dag, maar Alex één of twee. Dat hij de tijd neemt en met liefde en passie werkt, vind ik geweldig. Ik heb op sets gestaan, waar in één dag 46 scriptpagina’s werden gedraaid. Fabriekswerk.”

Kenzari: “Je bent gek als je niet in een film van Alex van Warmerdam wilt spelen. Als jonge acteur komt een droom uit dat ik in een film van deze meneer mag staan. Het was soms moeilijk, maar ik heb van dit kleine rolletje veel geleerd. Op de toneelschool leer je techniek, maar hier ging het verder. Als ik de toneelschool een advies mag geven: neem hem als docent.” Heuer: “Je kunt alleen met hem werken als je vertrouwen hebt in zijn kunstenaarsschap. Ik wil best nog eens met Alex werken, want filmen met hem is een belevenis.”