Yves Montand: flierefluiter en activist

In de ogen van het publiek was er een duidelijke rolverdeling tussen het sterrenkoppel Simone Signoret en Yves Montand. Zij was de serieuze actrice en een geëngageerd feministisch icoon, haar man de chansonnier die ook wat acteerde en zich bezighield als charmante flierefluiter, rokkenjager en gokker. Met dat beeld wordt Montand tekort gedaan. Niet alleen was hij een veel beter acteur dan dat type doet vermoeden,  Montand had, net als zijn echtgenote, ook een goede neus voor bijzondere projecten.

In de jaren zestig en zeventig speelde Montand bijvoorbeeld prominente rollen in de low-budget films van Costa-Gavras, de Griekse regisseur die zich in zijn lange carrière specialiseerde in actuele politieke thrillers. Geen regime, instelling of persoon was veilig voor zijn camera, wat natuurlijk een hoop verontwaardiging losmaakte maar ook velen de ogen opende.

Veertig jaar later is de wereld enorm veranderd. De Koude Oorlog is voorbij en tirannieke regimes hebben plaatsgemaakt voor democratieën. Maar bij het terugzien van de Montand/Costa-Gavrasfilms, valt op hoe weinig de films aan kracht hebben ingeboet. De stijl is misschien wat gedateerd, maar ze hebben een inhoudelijke passie die tijd en plaats overstijgt. Als geen ander legt Costa-Gavras het innerlijke functioneren van dictaturen bloot en het is niet moeilijk de sprong te maken van onderdrukking in de jaren zestig naar vandaag de dag.

De griekse staatsgreep

In Costa-Gavras doorbraakfilm Z speelt Montand een charismatische anti-kernwapenactivist die tijdens een bezoek aan een politiek instabiel land wordt vermoord. Een integere onderzoeksrechter ontdekt connecties tussen de moordenaars en justitie. De film laat zien dat samenzweringen niet worden gesmeed in duistere achterkamertjes, zoals het filmcliché voorschrijft, maar het resultaat zijn van een complex netwerk van politici, reactionaire knokploegen en onverschillige bureaucraten, waarin iedereen de schuld van zich kan afschuiven. In de epiloog van Z brengt het onderzoek tegen hooggeplaatste figuren een kettingreactie op gang die leidt tot een militaire staatsgreep.

‘Overeenkomsten met de bestaande personen zijn opzettelijk,’ zo wordt spottend verklaard tijdens de opening; de woede van de makers is voelbaar. Hoewel het land of de namen nooit worden genoemd, gaat Z overduidelijk over Costa-Cavras vaderland Griekenland, waar in 1963 linkse staatsman Grigoris Lambrakis werd vermoord, en kort daarop het repressieve kolonelsregime de macht greep. Dit was in een tijd dat Griekenland een strategisch belangrijke partner was in het NAVO-verbond tegen de Sovjets. Je kunt je wel voorstellen wat voor reacties deze film internationaal losmaakte. Montand verdedigde de film met hand en tand.

Afrekening

Montand en Costa-Gavras waren allebei links georiënteerd, maar richtten hun pijlen niet louter op rechtse doelen. In hun volgende film L'Aveu speelde Montand een Tsjechische minister, die - als hij van plan lijkt te zijn een eigen koers te gaan varen - door de geheime dienst met gruwelijke pressie en manipulatie wordt gedwongen fictieve misdaden te bekennen. Deze truc was niet ongebruikelijk achter het IJzeren Gordijn. Als een fanatieke method actor viel Montand 15 kilo af voor zijn rol, die hij beschouwde als een afrekening met zijn communistische sympathieën, die heftig waren opgeschud na de neergeslagen Hongaarse opstand in 1957.

In hun derde samenwerking, État de Siège, speelt Montand een CIA-agent die een Zuid-Amerikaanse junta adviseert in antiguerrillatactieken en door dezelfde stadsguerrilla’s wordt gekidnapt. De film bekritiseerde de Amerikaanse inmenging in derdewereldlanden, maar is bovenal een genuanceerde meditatie over de vraag wanneer geweld geoorloofd is, zowel van de kant van de overheid als van opstandelingen. Net als Z en L'Aveu was État de Siège gebaseerd op werkelijke gebeurtenissen en toont de film hoe goede bedoelingen soms onverwachte gevolgen kunnen hebben.

Mensenrechten

Acteurs die zo nodig hun politiek engagement moeten laten blijken met geëngageerde films zijn een makkelijk doelwit voor spot. Té makkelijk. Montand zette zijn reputatie op het spel door mee te werken aan deze kleine films over riskante thema's. Zijn sterrenstatus gaf deze films het podium dat ze nodig hadden en laten we wel zijn: films bereiken eindeloos meer mensen dan boeken. Hierdoor hebben we meer inzicht in het verleden, maar ook in de mensenrechtsgedingen die vandaag de dag plaatsvinden.

In China stierf dit jaar arbeidsrechtenactivist Li Wangyang onder verdachte omstandigheden. We weten nog altijd niet het fijne van de moord op de Servische premier Zoran Đinđić in 2003. En veel westerse machthebbers steunen liever betrouwbare dictaturen dan de onzekere democratieën die de Arabische lente oplevert. Regeringen veranderen, maar systemen blijven hetzelfde. 

Z, L’Aveu en État de Siège zijn te zien in Eye's zomerprogramma rondom Yves Montand en Simone Signoret.

Vorige week schreef Bart Juttmann al over Signoret: De Baanbrekende Simone Signoret.