Turkse Herfst op het witte doek

Door Marjanne de Haan

Istanbul en de Turkse stranden, dat kennen we. Maar filmland Turkije is onontgonnen terrein. Gek eigenlijk, want een groot land met een roerige geschiedenis dat op alle fronten in beweging is, met fantastische natuur en een diverse bevolking, daar moeten toch verhalen in zitten? Klopt. De Turkse cinema is dan ook in opkomst en de kwaliteit neemt zienderogen toe. Op 's lands prominentste filmfestival, dat van Istanbul, dijt het aantal films van eigen bodem elk jaar exponentieel uit. Maar ook het grote publiek heeft de Turkse film omarmd. Het is een schril contrast met een jaar of tien geleden, toen de filmindustrie op sterven na dood was. Hoog tijd voor nadere kennismaking.

Dat treft, want de herfst heeft in de Nederlandse bioscoop een Turks tintje. Het Amsterdam Turkish Film Festival (ATFF) en EYE luiden het najaar deze week in met veel recente titels van jonge makers, terwijl de Turkse regisseur Semih Kaplanoğlu eregast is op het Nederlands Filmfestival (NFF). Volgende maand volgen het Leids Filmfestival en LUX in Nijmegen en daarna toert een selectie films door het land. Toeval? Niet echt. De diverse programma’s haken aan bij de viering van 400 jaar Turks-Nederlandse betrekkingen dit jaar. Maar de timing kan niet beter.

Melancholie troef
Het spits wordt in Amsterdam afgebeten door Our Grand Despair, die zowel op ATFF als in EYE is te zien. Een on-Turkse film eigenlijk, die zich niet in Istanbul maar in Ankara afspeelt en waarin de zwaarmoedigheid van veel Turkse arthouse ontbreekt. Twee studievrienden nemen de zorg over het jongere zusje van een derde vriend op zich en worden beiden hopeloos verliefd. Regisseur Seyfi Teoman schetst het typische hoofdstedelijke milieu zo liefdevol en zorgvuldig dat je het hem vergeeft dat het object van begeerte wel erg vlak blijft. Eerder maakte Teoman furore met Summer Book (ook te zien in EYE), een subtiel familiedrama verteld door de ogen van een zesjarige. Afgelopen juni verongelukte de regisseur. Een verlies voor de Turkse filmwereld, niet in het minst vanwege zijn ogenschijnlijk lichtvoetige toon.

De Turkse artfilm wordt namelijk gedomineerd door de minimalistische, melancholische filmstijl van de Turkse meester Nuri Bilge Ceylan, waarin onvervulde mannenlevens een terugkerend thema zijn. Ook Semih Kaplanoğlu, de andere grote naam, bedient zich daarvan. Hun personages kunnen hun draai niet vinden in een samenleving die in rap tempo transformeert van ruraal naar stedelijk, maar gevangen is tussen de tradities van weleer en het moderne, individualistische leven. Het is een sombere diagnose van Turkije, waar Kaplanoğlu in de Cinema Militans-lezing in Utrecht verder zijn licht over zal laten schijnen. Op het NFF is ook zijn trilogie Egg, Milk en Honey te zien.

Jongere regisseurs tonen zich nogal eens schatplichtig aan Ceylan, zoals Cemil Ağacıkoğlu met zijn debuut Eylul. Daarin voert hij de flegmatische Yusuf op, getrouwd maar ongelukkig zonder dat hij zich het realiseert. Fotograaf Ağacıkoğlu suggereert met grauwe tinten en spaarzame dialoog hoe droevig leeg een relatie kan zijn. Veel filmmakers kiezen echter voor meer uitgesproken, soms ronduit politieke thema's. Van het aanbod in Amsterdam is Press daarvan het meest ondubbelzinnige voorbeeld. De film gaat over de dappere redactie van de Koerdische krant Gündem, die begin jaren 90 vanuit brandhaard Diyarbakır publiceert over misstanden en verdwijningen van Koerdische dissidenten. De Turkse geheime dienst voert de druk op de journalisten steeds verder op. Delft de waarheid het onderspit?

Press' kritiek op de staat is onverholen - des te ironischer als in de aftiteling het logo van het ministerie van Cultuur en Toerisme voorbij rolt. Het is de paradox van het Turkse filmstelsel, waarin de wettelijk vastgelegde steun voor onafhankelijke cinema vaak sponsoring van kritiek op de overheid betekent. Met films als Press maakt diezelfde overheid vervolgens goede sier op buitenlandse festivals, terwijl ze in Turkije nauwelijks worden gezien. Een grillig systeem kortom. Een aanstaande wetsverandering stelt de voorwaarden van het filmfonds bovendien bij ten gunste van zogenaamde familiefilms. De betekenis laat zich raden, maar dat een film als Zenne over homoseksualiteit dan nog steun krijgt, lijkt onwaarschijnlijk.

Heikel
Zenne is een eerbetoon aan Ahmet Yıldız, een student die in 2008 werd vermoord door zijn vader omdat hij homo was. Eerwraak dus, maar een variant die nog diep in de taboesfeer zit. Zenne windt er letterlijk en figuurlijk geen doekjes om. Losjes gebaseerd op het lot van Ahmet, is het vooral de extravagante zenne (mannelijke buikdanser) Can die de aandacht trekt. Nukkige Can, verlegen Ahmet en de vaderlijke Duitse fotograaf Daniel sluiten een wat onwaarschijnlijke vriendschap die moet benadrukken dat homo's gewoon mensen zijn. Erg evenwichtig is het geheel niet, maar Zenne ontroert ook en breekt dapper een lans voor acceptatie van homoseksualiteit. De vernederende praktijk voor homo’s om alleen met 'bewijsmateriaal' (foto’s van seks) aan de dienstplicht te kunnen ontsnappen, wordt pijnlijk voelbaar gemaakt.

Over een ander heikel onderwerp, de Koerdische kwestie, gaan zowel Future Lasts Forever als Voice of My Father. Beide films thematiseren herinnering en vergetelheid. In Future Lasts Forever komt muziekwetenschapper met gebroken hart Sumru voor onderzoek naar Diyarbakır. Eenmaal daar legt ze samen met lokale filmfanaat Ahmet de (echte?) getuigenissen over allerlei gruwelijkheden van de burgeroorlog vast. Een soepel verhaal wordt het niet, die combinatie van fictie en documentaire, al is dat ook wel weer gepast. Future heeft iets onaangedaans, alsof Sumru's verloren liefde en het geleden leed daar in het Zuidoosten niet de ruimte krijgen.

Voice of My Father is filmischer, poëtischer - en bedrieglijk simpel. De Koerdische Zeynel vindt een oud cassettebandje waarop de stem van zijn overleden vader hem en zijn broer maant om Turks spreken. Zeynel zoekt zijn moeder Base op om meer over vroeger te weten te komen. Elke avond rinkelt Base's telefoon. Ze neemt op en legt een Koerdisch spreekwoord uit. Aan de andere kant van de lijn blijft het stil. Is het haar verdwenen oudste zoon die belt? De telefoonroutine is een mooie manier om te benadrukken dat je je identiteit verliest als je je eigen taal niet spreekt. Het succesduo Zeynel Doğan en Orhan Eskiköy maakte eerder On the Way to School, ook een soort docufictie over een jonge Turkse leraar en zijn Koerdisch sprekende leerlingen. In zekere zin is Voice daar het vervolg op: Zeynel en zijn moeder spelen zichzelf. Doğan en Eskiköy laten zien dat een klein verhaal over gewone mensen, zonder dood en verderf, juist een krachtig statement kan zijn.

Debutant Emin Alper schuwt het grote gebaar niet. De historicus schreef en regisseerde Beyond the Hill, over paranoia en korte lontjes. De vaders en zonen in zijn film maken zichzelf en elkaar gek met een onzichtbare vijand, nomadische herders die letterlijk achter de heuvel schuilgaan. Het terugkerende beeld van de mannen die onder een overhangende rots knielen zegt alles. Hun omgeving ontneemt ze het zicht op de werkelijkheid – het is een wrange metafoor voor de patriarchale Turkse staat, die decennialang vijandsbeelden kweekte als voedingsbodem voor nationalisme. Het lijkt niet voor niets dat de enige vrouw ook de enige is die het verstand niet verliest. Beyond the Hill is een psychologische thriller pur sang. De toenemende maar tot het einde ingehouden spanning blijft knap in balans. Een aanrader.

Schijn bedriegt
Is alles zo serieus? Welnee. Last Stop Salvation is een kluchtige comedy. 'Waarom kijk je dit soort vreselijke dingen? Je moet wat leuks gaan zien!' roepen de dames uit de vrouwenensemblefilm in koor. Het is een vermakelijke verwijzing naar de immense populariteit van Turkse komedies, in tegenstelling tot die kleine films over verloren zielen. Maar schijn bedriegt. Uiteindelijk roepen de gebroeders Pirhasan in hun quasi-feministische pamflet Turkse vrouwen op om zich niet langer te laten koeioneren door hun kerel. Met succes: Last Stop staat in de top vijf van best bezochte Turkse films dit jaar. Toch een film met boodschap dus, en terecht. Zoveel mooie verhalen, daar moet je een film over maken.