Oliver Hermanus over Skoonheid

Waar François van Heerden in zijn blinde woede toe in staat is, moet de kijker van Skoonheid zelf maar ontdekken. We kunnen voldoen met de constatering dat regisseur Oliver Hermanus een monster creëerde waarmee je bij het verlaten van de zaal nog niet klaar bent.

François is een blanke Zuid-Afrikaan die alles voor elkaar lijkt te hebben: een vrouw, twee mooie dochters en een goedlopende zaak. Toch knalt hij bijna uit elkaar van frustratie. Hij voelt zich aangetrokken tot mannen, maar haat die kant van zichzelf. Dan ontmoet hij de jonge Christian, voor hem het toonbeeld van schoonheid. Hij kan de jongen niet uit zijn hoofd zetten, achtervolgt hem en fantaseert over een leven waarin ze samen zijn. Geen moment staat hij stil bij wat Christian zelf wil.

'Dat is voor François irrelevant,' zegt Hermanus. 'Het gaat hem erom dat hij de jongen bezit, dat hij hem mee naar huis kan nemen om hem in een kooi te stoppen en hem de rest van zijn leven te bewonderen. Op het moment dat hij doorkrijgt dat hij Christian niet kan bezitten, ontstaat bij hem het verlangen om hem te vernietigen. Dat is iets wat in ons allemaal zit. Als we iets niet mogen hebben, willen we ook niet dat een ander het heeft. We zijn daar heel egoïstisch in. Dat maakt schoonheid gevaarlijk.'

'Als ze in het leger ontdekten dat je homo was, werd je naar een inrichting gestuurd'

Hoe is François zo gefrustreerd geraakt?

'Een man als François zal in de jaren tachtig in het leger hebben gezeten. Dat was een gewelddadige tijd in onze geschiedenis. De regering vond het belangrijk om een zo sterk mogelijk leger te hebben en was erop gebrand om vermeende zwakke plekken op te sporen en te verwijderen. Homoseksualiteit werd in die context als een gevaar voor de samenleving beschouwd. Als ze er in het leger achterkwamen dat je homo was, werd je naar een psychiatrische inrichting gestuurd. Homoseksuele mannen waren bang. Wanneer ze uit het leger kwamen, waren ze volledig gehersenspoeld en wisten ze dat ze nooit aan iemand mochten laten zien dat ze homo waren. François is ook op die manier geprogrammeerd. Hij heeft na zijn tijd in het leger het perfecte heteroseksuele leven opgebouwd. Niemand vermoedt iets.'

Als uitlaatklep bezoekt François een seksueel samenzijn van stoere mannen op een boerderij. Vinden zulke orgies echt plaats?

'Ik vond in de krant een contactadvertentie waarin blanke mannen werden uitgenodigd om elkaar 's middags op een bepaalde plek te ontmoeten. Vreemd genoeg stond er dat je niet homo mocht zijn, terwijl duidelijk was dat het om een soort seksclub ging. Ik was gefascineerd en ging op onderzoek uit. Het bleek om mannen te gaan die zichzelf niet als homo zien, maar geaccepteerd hebben dat ze graag seks hebben met andere mannen. Ze zien het als een fetisj, waar ze geen verdere gevolgen voor hun levensstijl aan willen verbinden. Ze hebben geen behoefte aan serieuze relaties met mannen. Ze zien de seks als een detail in hun leven. Wanneer ze in het gezelschap verkeren van mannen met een homoseksuele levensstijl, raken ze in de war over hun identiteit. Daarom willen ze dat niet.'

'Het zijn eigenlijk de saaiste orgies die je je voor kunt stellen'

De seksclubs zijn besloten en door geheimhouding omgeven. Hoe heb je de research aangepakt?

'Ik heb rondgevraagd onder oudere homo’s. Zo ontdekte ik dat het er in die seksclubs vreemd aan toegaat. Je mag niet zoenen en niet praten. Je mag niet laten zien of horen dat je geniet. Het gaat er mechanisch aan toe. Het zijn eigenlijk de saaiste orgies die je je voor kunt stellen. Is het seks? Is het neuken? Vinden de mannen elkaar aantrekkelijk? Ik vind het vanuit psychologisch opzicht razend interessant. Maar omdat ik van gemengde komaf ben, kon ik er niet naartoe voor nader onderzoek.'

Het verbaast me dat je in een advertentie gewoon mag zetten dat alleen blanken welkom zijn.

'Dat is in Zuid-Afrika ook echt niet normaal. Het roept pijnlijke herinneringen op aan de apartheid. Maar contactadvertenties vormen in dat opzicht een schemergebied. Mensen hebben voorkeuren. Net zo goed als je een voorkeur voor blondines kunt hebben, kun je blanken aantrekkelijker vinden. Kun je dat bekritiseren of verbieden? Tegelijkertijd proef je in die contactadvertenties dat er nog steeds racisme in de samenleving aanwezig is. Dat zit vastgekoekt in de hersenen en kan pas echt verdwijnen door de wisseling van generaties. Kijk naar François. Het lukt hem niet om over zijn eigen schaduw heen te stappen.'

'De apartheid bood bescherming, maar eiste ook veel van blanken'

Racisme en homofobie zijn François opgelegd door de samenleving waarin hij opgroeide.

'Precies. De vraag is gerechtvaardigd in hoeverre hij dader is en in hoeverre slachtoffer. Je kunt zeggen dat hij een racist is en een slechte man. Maar je kunt ook beter naar hem kijken en je afvragen hoe hij zo geworden is. Het is niet zijn schuld. Hij is gevormd door een systeem dat hem is opgelegd. De apartheid is afgeschaft, maar het systeem leeft voort in de mensen. François is daar een voorbeeld van.'

Kun je daarmee dan zeggen dat het niet zijn schuld is dat hij de fout ingaat?

'Er is geen excuus voor wat hij doet. Maar de manier waarop hij zichzelf ziet en verdedigt, zit er diep in. In essentie had hij geen andere optie. Het systeem van apartheid bood blanken bescherming, maar eiste ook veel van ze. Ze waren verplicht om actief bij te dragen aan het systeem, omdat het anders zou instorten. Als je niet meedeed, was je een verrader. Er was geen keuze. Toen veranderde het land plotseling radicaal. Wie ben je dan? Op je vijfendertigste moet je opeens totaal anders worden. Mensen van die generatie hebben keihard moeten werken om volledig te veranderen hoe ze naar de wereld keken en met niet-blanken omgingen. Sommigen konden dat niet. Zij bleven achter. Zo is het met François gegaan: hij is een dinosaurus.'