Muziek voor een exorcisme

Over het productieproces van The Exorcist bestaan vele smakelijke anekdotes, waarvan sommigen in het rijk der fabelen thuishoren, en weer andere interessante details onthullen over de totstandkoming van deze klassieker. Tot die laatste categorie behoort de ontstaansgeschiedenis van de soundtrack. 

Make a better picture

Volgens Gergely Hubai, auteur van het boek Torn Music*, was William Friedkin's eerste keuze voor het componeren van de filmmuziek Bernard Herrmann (vooral bekend vanwege zijn scores voor de films van Alfred Hitchcock). Verder dan een screening van de film en wat (telefoon)gesprekken is hij helaas niet gekomen.  

Over het hoe en waarom Herrmann de klus uiteindelijk niet heeft gekregen of niet heeft aangenomen bestaan meerdere verhalen. Friedkin zelf heeft in een interview gezegd dat de samenwerking strandde omdat Herrmann, die destijds in Engeland woonde, niet voor een paar maanden naar Hollywood wilde komen en Friedkin een samenwerking op afstand niet zag zitten. Maar volgens andere bronnen haatte Herrmann de film. Toen de regisseur hem vroeg om een score te schrijven die beter was dan de score die hij had gecomponeerd voor Citizen Kane, antwoordde de componist: ‘Well, why didn’t you make a better picture than Citizen Kane?’ om vervolgens met gepaste bombarie de screeningruimte te verlaten.

Mexican marimba music 

Nadat de samenwerking met Herrmann op niets was uitgelopen, wendde Friedkin zich tot de Argentijnse componist, pianist en dirigent Lalo Schifrin. De nog steeds actieve Schifrin heeft inmiddels al meer dan 100 scores op zijn naam staan en is vooral bekend vanwege zijn muziek voor een aantal Dirty Harry-films en het hoofdthema van de tv-serie Mission: Impossible, die in de filmversies met Tom Cruise werd gerecycled. Uiteindelijk zou ook Schifrin de wacht worden aangezegd, maar niet voordat hij muziek had geschreven voor de zes minuten durende trailer: de openingsscène in Irak, Regan’s hypnose en wat cues voor priester Damien Karas. 

Zijn muziek is echter niet in de film terecht gekomen. Ook over het schrappen van Schifrin’s score doen verschillende verhalen de ronde. Duidelijk is dat zijn muziek voor de trailer achteraf te eng werd gevonden en dat de versie met zijn score nooit is vertoond. Volgens Schifrin was Friedkin echter vergeten hem dit te vertellen. Hij dacht dat hij goed bezig was en componeerde dus vrolijk op dezelfde voet verder. Uiteindelijk kwam de aap uit de mouw en bleek dat Friedkin zijn muziek ongeschikt achtte omdat hij het te groots, te luid en te eng vond en bang was dat het te veel aandacht zou opeisen. In een interview onthulde editor Bud Smit dat Friedkin behoorlijk gepikeerd reageerde toen hij hoorde wat Schifrin gecomponeerd had. ‘Sounds like fucking Mexican marimba music. I hate fucking Mexican music’.

Wat Friedkin wel wilde, was subtiele, ‘kleine’ muziek. ‘The music should be like a cold hand on the back of your neck.’ Schifrin kreeg echter niet de kans om zijn huiswerk opnieuw te doen. In plaats daarvan benaderde Friedkin componist, arrangeur en dirigent Jack Nitzsche om een aantal atonale cues te componeren. Zijn muziek werd uiteindelijk wél gebruikt, maar vanwege een handblessure kwam hij niet verder dan een bijdrage aan de track voor de openingsscène. Een stuk dat hij  combineerde met bestaande muziek van Krzysztof Penderecki, en wat korte stukjes waarin hij het geluid van het opwrijven van wijnglazen verwerkte.

Allegaartje

Daarna was de beurt aan David Borden,  oprichter van het synthesizer-ensemble Mother Mallard’s Portable Masterpiece Co. Borden componeerde twee tracks,  met de inspirerende titels Study No. 1 en Study No. 2 , die uiteindelijk in de film belandden.Voor de rest, en het grootste gedeelte, van de soundtrack koos Friedkin uiteindelijk voor bestaande muziek.

Het meest bekende nummer is het begin van Tubular Bells van Mike Oldfield, afkomstig van zijn gelijknamige debuutalbum, dat door velen beschouwd wordt als The Exorcist Theme. De overige muziek is van beroemde moderne concertcomponisten als  Anton Webern, George Crumb en de eerder genoemde Krzysztof Penderecki.  Het thema van Tubular Bells werd overigens later ook door andere regisseurs en muzikanten veelvuldig  gebruikt, en is bijvoorbeeld te horen in het nummer Velvet Rope van Janet Jackson, een reclame voor Volkswagen, de tv-serieMoonlightning en Bassie en Adriaan.

What-if

De allerlaatste muzikale bijdragen werden tenslotte geleverd door Steve Boeddeker en Les Baxter voor de ‘Version you’ve never seen before’, die in 2000 werd uitgebracht. Boeddeker componeerde nieuw materiaal en van Baxter werd wat stockmuziek gebruikt. Een interessante vraag is of deze zeer succesvolle en geprezen horrorfilm nog beter was geweest als Friedkin de muziek van Lalo Schifrin had gebruikt. Filmmuziekfans, een aantal recensenten en filmtheoreitici en ook ondergetekende denken van wel. 

Schifrin’s muziek is beter afgestemd op de beelden en zou voor meer eenheid zorgen. Daarnaast kan bestaande muziek associaties oproepen die niets met het verhaal te maken hebben en de kijker afleiden van wat er op het scherm gebeurt. Maar zeker weten zullen we het nooit en, eerlijk is eerlijk, de Tubular Bells van Mike Oldfield zijn niet meer los te weken van deze film. 
Voor wie nieuwsgierig is; een gedeelte van Schifrin’s score is bewaard gebleven en te beluisteren op een heruitgave van, zeer verrassend, de soundtrack van The Exorcist ter ere van het 25-jarig jubileum.