Moedig moment van Ernst Lubitsch

Tegenwoordig is het zo duidelijk wie er goed was en wie fout tijdens de Tweede Wereldoorlog, dat we bijna zouden vergeten dat het in 1941 nog heel gewaagd was om in Hollywood een film te maken over Hitler. Slechts een handvol regisseurs waagde zich aan propagandafilms om de publieke opinie van het toen nog neutrale Amerika voor de antifascistische zaak te winnen. Bekend is natuurlijk Charlie Chaplins kolderieke The Great Dictator, maar minstens zo effectief en misschien nog grappiger is To Be or Not to Be van schrijver-regisseur Ernst Lubitsch. De film verscheen in maart 1942, maar ging in productie nog voor de aanval op Pearl Harbor.

Hij mag dan bijna vergeten zijn, volgens filmkenners is de in Berlijn geboren Lubitsch de vader van de moderne komedie en in 1941 was zijn naam alleen al voldoende om het publiek massaal naar de bioscoop te lokken. Daarom durfde hij het aan om het uiterst gewaagde To Be or Not to Be te maken; een film die de wereld herinnerde aan de menselijkheid van de slachtoffers die dagelijks vielen in de oorlog.

De film begint als een typische Lubitsch-klucht. We volgen de perikelen binnen een Pools theatergezelschap, maar alle lichtvoetigheid wordt ruw verstoord door de Duitse inval. De (overwegend joodse) acteurs raken betrokken bij een spionage-intrige en moeten plotseling de rollen van hun leven spelen om te overleven. Ondertussen heeft de vrouw van de steracteur een affaire met een knappe luchtmachtpiloot en zit de ijdelheid van de acteurs hun veiligheid regelmatig in de weg.

Overspel, ijdelheid en heldendom buitelen over elkaar heen en dat is precies het idee achter To Be or Not to Be: de Polen en joden die door de Nazi's werden vervolgd, waren net zo menselijk als ieder ander.

Vanwege het controversiële onderwerp flopte To Be or Not to Be aan de kassa's

Dat lijkt misschien een open deur, maar dat is het niet. Voor veel Amerikanen was de oorlog in Europa in 1941 heel ver weg, niet minder ver als het geweld en de vervolging in Darfur of Birma voor ons nu. In zo'n geval sussen mensen hun geweten door de slachtoffers te dehumaniseren; ze te zien als wat minder menselijk. Om te concluderen dat geen enkele partij onschuldig is aan deze praktijken, hoef je enkel de Duitse antisemitische pamfletten te vergelijken met de Amerikaanse anti-Japanse propaganda tijdens de Tweede Wereldoorlog of de anti-islamitische pamfletten van nu.

Deze botsing tussen humanisme en dehumanisering wordt door Lubitsch schitterend concreet gemaakt in de sleutelscène waarin een acteur een beroemde passage van de vervolgde jood Sylock uit Shakespeare's The Merchant Of Venice uitspreekt, terwijl op de achtergrond het Duitse volkslied wordt gezongen. "Deutschland über alles" versus "If you prick us, do we not bleed?"

Vanwege het controversiële onderwerp en de plotselinge dood van hoofdrolspeelster Carole Lombard, flopte To Be or Not to Be aan de kassa's. Maar de film wordt steeds weer opnieuw ontdekt en gewaardeerd door nieuwe generaties filmliefhebbers en de boodschap is nog altijd even relevant en indringend.

Deze column wordt mogelijk gemaakt door Jameson Irish Whiskey. Op deze manier steunt Jameson kwaliteitsfilm.