Joachim Lafosse: ‘Het kwade verschuilt zich achter het goede’

Joachim Lafosse maakte met À perdre la raison een film over een moderne Medea, die zijn einde ontleent aan de bekende zaak Lhermitte. De ware geschiedenis van de moeder die haar vijf kinderen van het leven beroofde liet hij los, voor een eigen studie naar de familietragedie. We spraken Lafosse in de Balie over afhankelijkheid, goede intenties en tragediën.

Al ver voordat Lafosse’s film verscheen had hij duidelijk gemaakt: het gaat niet om het ‘waarom’, maar om het ‘hoe’. Lafosse: ‘Ik vind het niet belangrijk waarom het gebeurt en hoe het is gebeurd, maar hoe je tot iets komt. Dat is de reden waarom ik de tragedie heb aangenomen, vanaf het begin heb gezegd; zo is het gegaan. Ik probeerde slechts iets absurds denkbaar te maken.’

In À perdre la raison zien we hoe Mounir, een Marokkaanse jongen die sinds jaar en dag bij zijn adoptievader dokter Pinget woont, verliefd wordt en een familie sticht met Murielle (een magistrale rol van Emilie Dequenne). Ze nemen hun intrek bij de dokter en krijgen vlot vier kinderen, waarmee ze zichzelf financieel afhankelijk maken van hem. Als het jonge gezin toch op eigen benen wil staan, blijkt de groothartigheid van de dokter niet vrijblijvend geweest; hij staat erop dat ze blijven en Mounir zwicht. Murielle verwordt gaandeweg van een temperamentvolle vrouw tot een eenzame moeder. Met het einde opent Lafosse zijn film; vier kistjes die op het vliegtuig naar Marokko worden gezet. De infanticide zelf wilde Lafosse niet in beeld brengen; 'Ik wilde een film maken die ontroerend is, emotioneel. Maar niet schokkend, niet hard. In film is het geen kwestie van de werkelijkheid laten zien. Verschillende feiten bijeen vormen een verhaal, maar geen film. In een film draait het erom personages tot leven te brengen. Je moet ontroeren en de mensen aan het denken zetten over iets waar je niet over na zou kunnen of willen denken.'

'Het is het ontkennen van de grenzen van het samenleven dat ons tot de tragiek brengt'

Goede intenties

Achter Lafosse’s benadering van À perdre la raison steekt (net als in zijn eerdere Nue proprieté) een fascinatie voor het samenleven. Het scenario wordt door deze focus nergens sensationeel en geeft geen kans aan een expliciete verklaring voor de daad van Murielle; alles wat gebeurt in deze film volgt uit het voorgaande. Dat kwam Lafosse al op verwijten van overrelativering te staan. Maar Lafosse’s kijk op de zaak gaat voorbij aan schuldvragen: ‘Toen ik aan deze tragedie begon, was het belangrijkste, net als bij alle andere tragediën, dat iedereen goede intenties heeft. De hel is ook gemaakt met goede intenties. In de grote tragedie wil iedereen het juiste doen. Het is het ontkennen van de grenzen van het samenleven dat ons tot de tragiek brengt. De dokter wil ook het goede voor Mounir en Murielle. Mounir wil het geluk voor zijn vrouw en de dokter en Murielle wil een perfecte moeder zijn.’

Lafosse koos er dan ook niet toevallig voor om Murielle’s geestesgesteldheid niet te medicaliseren. ‘Ik wilde deze vrouw filmen. Omdat ik geloof dat deze vrouw van haar kinderen houdt, van haar man. Als je iemand ziet die wanhopig is, heb je zijn biografie ook niet. Murielle lijdt aan eenzaamheid in Europa. Murielle is gepassioneerd, en dat is ook een vorm van blindheid. Mounir en Murielle bevinden zich wel in een fragiele positie.’

Het kwaad besluipt ons in À perdre la raison, zoals wij de personages besluipen in hun eigen huis. Lafosse geeft een interieur bij iets dat ondenkbaar wordt geacht, en doet dat zo gelaagd dat je nooit met makkelijk uitsluitsel wordt gerustgesteld. ‘Wat mij aanzette om deze film te maken, is dat je moet kijken buiten het vooroordeel. Als we het kwaad meteen zouden kunnen detecteren, dat zou al te makkelijk zijn. Ik wilde geen populistische film maken, geen film die alleen maar op je emoties werkt. Het liefst zou ik de kijker aan het denken zetten over wat waardevol is, wat we moeten beschermen. Wat het ingewikkeld maakt, is dat het kwade soms schuilt achter het goede.’

Afhankelijkheid

Je zou Lafosse’s film wel één grote nuancering kunnen noemen: hij laat de toeschouwer schipperen tussen goed en kwaad, berekening en belangeloosheid, loyaliteit en verraad. Niets ligt eenvoudig voor Lafosse. Wel geeft hij aan dat de wortel van het kwaad ligt in de pseudo-familierelatie tussen Mounir en dokter Pinget. ‘Normaalgesproken wanneer een kind klaar is zijn vleugels uit te slaan, zal zijn vader hem aanmoedigen dat te doen. Mounir komt op die leeftijd en Pinget snijdt zijn vleugels af. Vanaf het moment dat de Marokkaanse jongeman zijn verlangen toont om uit te vliegen, komt de Europese beschermer. De pseudo-familieband tussen Mounir en Pinget is het venijn van deze film. Mijn film gaat niet zozeer over infanticide, maar veel meer over de afhankelijkheid en loyaliteit van mensen tot elkaar.

'Mijn film gaat niet zozeer over infanticide, maar veel meer over de afhankelijkheid en loyaliteit van mensen tot elkaar’

Lafosse is blij dat zijn film nog nauwelijks is aangezien voor een statement over cultuurconflict of religie. Een verwijzing naar de koloniale band tussen Marokko en Frankrijk is aanwezig, maar enkel om aan te geven dat de familieband troebel is, dat zij door eigenbelang macht behouden; Lafosse wil iets zeggen over de (on)voorwaardelijkheid van verhoudingen en het gevaar dat daarin rust. ‘De macho van het verhaal is Pinget: met Pinget is het alles of niets en dat is verschrikkelijk. In Marokko vindt Murielle wél een familiestructuur waarin zij gelukkig kan zijn. Het begrip van de gezinssolidariteit is een begrip dat wij hier misschien kwijt zijn geraakt. Niet dat ik reactionair wil zijn en roepen; we moeten terugkeren naar die gezinssolidariteit. Maar Murielle kan daarin werkelijk gelukkig zijn.’

Moderne Medea

Lafosse is nog altijd voorzichtig over zijn inlevingsvermogen in Murielle. ‘Ik heb drie jaar lang geleefd met deze personages. Op een intuïtieve manier dacht ik; de oplossing is dat ze zelfmoord pleegt. Maar voor haar betekent weggaan ook haar kinderen achterlaten in de hel. Daarom is hen meenemen ook een ‘suicide altruiste’. Een (zelf)moord uit liefde. Ze is Medea. Haar kinderen terugnemen is de enige manier die zij heeft om macht uit te oefenen. Maar het is niet alleen altruïsme, het is ook wraak. Omdat zij haar vrouwelijkheid kwijt is geraakt, alleen nog een moeder is, neemt zij terug wat zij heeft gegeven aan Pinget en Mounir.’

Het is de balans tussen zelf en ander, die zijn karakters opbreekt. Op de vraag of er een offscreen-waarheid achter zijn film steekt, zegt Lafosse meteen ‘ja’. Na een lange stilte:‘We hebben allemaal eens een cadeau gekregen van het leven, van iemand, en we willen het weigeren, omdat het misschien te groot is, te kostbaar. We willen weigeren omdat we waarschijnlijk onbewust wisten dat we later een veel grotere prijs zouden moeten betalen dan de prijs van het cadeau zelf. Ik geloof dat er ongelukkige ontmoetingen zijn. Sommige mensen trekken elkaar naar beneden, anderen trekken elkaar naar boven. En ze hebben allemaal gebreken, iets breekbaars, dat tot tragedie kan leiden. Er zijn geen grote tragedies zonder grote liefdesverhalen.’

À perdre la raison ging donderdag in première en is te zien in De Balie.

Fotografie Laura Andalou

Lees verder

Reacties

Laatste artikel21 uur 39 min geleden