Een film om niet te snappen

In een wereld (post- of pre-apocalyptisch?) waar sociale wetten hoogtij vieren, worden een schrijver en een professor een gevaarlijk gebied, ‘the Zone’, ingeleid door hun officieuze gids, een ‘Stalker’; een van de weinige mensen die anderen de weg kan wijzen naar een kamer die ieders meest gewilde wensen uit laat komen.

Het is slechts een hint van het plot, zo ingewikkeld en in zichzelf verweven – vol oplossingen en nieuwe verwikkelingen – door talloze draden (vaak slechts zichtbaar voor wie het wil zien), dat verder uitleggen haast onmogelijk lijkt. Andrei Tarkovsi’s Stalker is namelijk zo breed interpretabel en van een intense parallelle schoonheid en verachtelijkheid, dat bezoekers zich zullen opsplitsen in drie groepen, gelijk aan de drie hoofdrolspelers, die allen hun eigen mening hebben over ‘the Zone’, het mysterieuze gebied dat symbool staat voor de film: zij die de film fantastisch vinden (zoals de Stalker), zij die hem zullen haten uit de grond van hun hart (zoals de Professor) en zij die geen keuze kunnen maken (zoals de Schrijver). Op die manier ziet de kijker zichzelf achteraf terug in de film en zal ‘zijn’ of ‘haar’ personage de gebeurtenissen laten herbeleven om te zien of het klopt en of hij of zij anders zou hebben gereageerd. Het is slechts één van de vele briljante zetten van de meesterlijke auteur Tarkovski, die laat zien tot de groten der aarde van de cinema te behoren met sciencefiction die zijn weerga nauwelijks kent.

Vergelijken kun je Stalker eigenlijk alleen met Tarkovski’s eerdere Solarys (nog zo’n moeilijk te begrijpen sciencefictionfilm), maar als je overeenkomsten met Stanley Kubrick of een latere poëtische meester als Terrence Malick wil zien, kom je allerminst bedrogen uit. Inktzwart, en met grote poëtische schoonheid toont de Russische regisseur een wereld zo anders dan de onze, dat niet alleen de sociale wetten anders zijn, maar ook de natuurwetten van de aardse lijken te verschillen. Louter vragen, geen antwoorden, alleen veel hints naar de richting waarin men naar de antwoorden dient te zoeken. Het wordt duidelijk dat elk detail van de film welbewust is ingezet met als doel dit audiovisuele meesterwerk.

Critici waren wild enthousiast en streng veroordelend, maar slechts weinigen zagen de film voor wat hij was: een film die je niet hoeft te snappen. Fantastische beelden, filosofische dialogen, schitterende geluiden die laag op laag op laag bouwen, slechts om een sfeer te geven, een vleugje van een idee van iets dat groter is dan onszelf, te omvangrijk om onze denkbeeldige armen omheen te slaan. Duizenden pagina’s zijn er volgeschreven over de klanken en geluiden van Eduard Artemyev, het scenario van de broers Strugatsky, de cinematografie van Alexander Knyazhinsky en de regie van Tarkovski (die tot in zijn laatste dagen vragen moest beantwoorden van journalisten die een wanhopige poging deden een onduidelijke film duidelijk te maken). Ze gingen voorbij aan het schitterende feit dat Stalker bedoeld is om niet te begrijpen, maar om van te genieten of te haten; achterover te zitten in je stoel en een meesterwerk van 163 minuten voorbij te laten komen. Het is veel gevraagd, maar doe het en Stalker zal je leven veranderen.

Vanavond kun je Stalker zien in de Balie in de serie Rite du Cinema.