De meester van de schaduw

Door Luuk Imhann

In Manhattan speelt Woody Allen Isaac, een comedyschrijver die net is verlaten door zijn vrouw (Meryl Streep) voor een andere vrouw. Nu brengt hij zijn tijd door met de jonge Tracy (Muriel Hemingway) tot hij Mary (Diane Keaton) ontmoet, de minnares van zijn beste vriend. Op het eerste gezicht wordt de film gedomineerd door het verhaal en de personages maar wat Manhattan vooral doet opvallen is de complete cinematografie van Gordon Willis.

Willis, ook wel 'The Prince of Darkness' en 'Meester van de schaduw' genoemd, deed de cinematografie voor Francis Ford Coppola's The Godfather I en II; Alan J. Pakula's All The Presidents Men en Klute; en Annie Hall, Interiors en Manhattan voor Woody Allen. Zo hing er over de cinematografie van enkele grote films uit de jaren 70 een zwarte sluier. De cinema van toen had er zonder deze autodidact waarschijnlijk heel anders uitgezien.

De jonge Willis durfde te werken met de kleinste hoeveelheid licht

Drie stijlelementen kenmerken zijn werk. Vaak zoeken de films met Willis naar karakters die verscholen zijn in het donker. De jonge Willis durfde te werken met de kleinste hoeveelheid licht. Vaak waren de achtergronden geheel donker, en ook de ogen van acteurs waren niet veilig voor zijn duisternis. Het beroemdste voorbeeld is Marlon Brando, wiens ogen in The Godfather nauwelijks zichtbaar zijn. Het was een manier om het donkere karakter van Vito zichtbaar te maken.

Naast de duisternis is Willis ook een meester van de long take: langlopende shots waarin bewegelijke acteurs en actrices met moeite in beeld blijven. Zo geeft hij een extra dimensie aan de sets en echte locaties die de kijker met gelaagde en lichtgevende beelden beloont. Tot slot filmt hij vaak tijdens het zogeheten 'magic hour', het uur waarin de zon net onder is en een oranje gloed zich over het land verspreidt. Het spectrum van amberkleuren gebruikte de cinematograaf om het nostalgische gevoel van vroeger op te roepen voor de scènes met een jonge Vito Corleone in The Godfather II.

Werken met Woody
Voor Woody Allen hebben vooral de long takes een grote invloed gehad op zijn werk. Door niet te leunen op montage konden de scènes in het camerawerk hetzelfde gevoel overbrengen als Allen in zijn dialogen had bedoeld; verschillende onderwerpen komen en gaan terwijl het thema constant blijft. De camerastijl waarin karakters het beeld vaak in en uit lopen, is bijna een kenmerk van alle films van de regisseur geworden, omdat Willis maar liefst acht films met hem maakte tussen 1977 en 1985. In Annie Hall is het voor het eerst te zien; publiek en critici waren wild enthousiast.

Allen beschreef Willis als de 'meester van de schaduw' en heeft meerdere malen herhaald hoe goed het was om met hem samen te werken: 'Ik wilde een stap vooruit maken naar diepere en meer realistische films. Toen ontmoette ik Gordon Willis. Hij was een belangrijke leraar voor mij, op technisch gebied. Hij is een technische tovenaar. Een geweldige kunstenaar. Hij leerde me dingen over camerawerk en belichting; het was een keerpunt voor mij in elk opzicht. Vanaf dat moment beschouwde ik Annie Hall als de eerste stap naar een volwassenheid in het maken van films.'

Van publiek, critici en collega’s niets dan lof, maar aan prijzen voor zijn werk heeft het alleen ontbroken voor Gordon Willis. Tussen 1970 en 1977 werkte hij aan 16 films, die in totaal 39 Oscarnominaties kregen; er zat er echter niet één voor de cinematograaf bij. Later werd dit alsnog rechtgetrokken met nominaties voor de inventieve manier waarop hij de jaren 20 deed herleven in Zelig en voor zijn werk in The Godfather III.

New York
Manhattan is echter de film waarin alle kwaliteiten van Willis samenkomen. Zowel zijn lange shots als de vele schaduwen – in het museum is het enkele tellen pikzwart – en de onderbelichte karakters, die zowel in de appartementen als in de lange avondwandelingen af en toe buiten de belichting vallen of het beeld uitlopen. Geen zorgen echter; dit is allemaal de bedoeling.

Geschoten in stijlvol breedbeeldformaat verandert de cinematograaf New York in een dromerige stad die leeft in zwart-wit en als een visitekaartje diens beste plaatsen toont. Naast al het pessimisme en het constante gevoel van verlies dat de personages in Manhattan ten toon spreiden, geeft Gordon Willis ons de zonsopkomst bij de 59th Street brug en voor Allen, Diane Keaton en de kijker lijkt er eventjes niets zoeter dan dat. Willis blijkt even verliefd op de stad te zijn als Woody Allen zelf en zo creëren beide de ultieme valentijnskaart.