Cassavetes: genie en inspirator

Er zouden meer boeken geschreven moeten worden over John Cassavetes. Dat waren de eerste woorden die ik een paar jaar geleden schreef in een brief aan de weduwe van Cassavetes, Gena Rowlands, toen ik met dit project begon. […] Ik vertelde haar een aantal dingen die ze natuurlijk al wist: hoe belangrijk en relevant de films van John Cassavetes zijn - nu meer dan ooit - hoe hij filmmakers wereldwijd inspireert en hoeveel wij allemaal kunnen leren van zijn passie, integriteit en vastbeslotenheid. Ook liet ik doorschemeren dat ik graag meer over hem zou willen weten: er is weinig bekend over de dertig jaar voordat Cassavetes Shadows maakte, en over de periode daarna is de informatie dun gezaaid. Gena reageerde heel elegant en tegelijkertijd onvermurwbaar: ‘Ik zou graag met je praten over John en zijn werk, maar hij heeft me nadrukkelijk gevraagd dat niet te doen, omdat hij zijn werk voor zich wil laten spreken.’
Ik had er toen voor kunnen kiezen om niet verder te gaan met het boek, net als alle anderen die zich geconfronteerd zagen met deze beperkingen. Uiteraard heb ik er lang en breed over nagedacht. Maar ik ben er nog steeds volledig van overtuigd: er moeten echt meer boeken over John Cassavetes geschreven worden. […]

Kleine emoties
‘Mijn leven? Dat is niet erg spannend,’ zei Cassavetes ooit. ‘Mijn werk is dat wel. Ik leef door mijn films. Zij zijn mijn leven.’ Op het eerste gezicht klinkt dat niet als een veelbelovende basis voor een kritische biografie, maar het tegendeel is waar. Ik denk dat het laat zien hoe onlosmakelijk zijn leven en werk met elkaar verbonden waren. Hij is beroemd, in sommige kringen berucht, om zijn ‘persoonlijke’ films. Hij castte vrienden en familie, filmde ze in zijn eigen huis en monteerde die films soms in zijn eigen garage. […]
Faces (1968) is een van de scherpste portretten ooit gemaakt van de willoze middenklasse. Door deze film werd Cassavetes pionier van de alternatieve Amerikaanse filmbeweging die een korte bloeiperiode beleefde aan het einde van de jaren zestig en begin jaren zeventig. Maar de ware aard van Cassavetes’ radicalisme wordt verklaard in Husbands, Minnie and Moskowitz en A Woman Under the Influence: hij verachtte de bourgeoisie helemaal niet, was niet geïnteresseerd in klassen, alleen maar in emotionele expressie.
‘In mijn optiek vertegenwoordigen deze mensen en deze kleine emoties de grootste politieke kracht die er is,’ zei hij. ‘Die kleine emoties, de twistpunten tussen de personages, zijn van wezenlijk belang. Ik heb mensen zichzelf kapot zien maken op de kleinst mogelijke manier. Ik heb mensen zich zien terugtrekken, zich zien verstoppen achter politieke ideeën, achter drugs, achter de seksuele revolutie, achter het fascisme, achter hypocrisie en ook ikzelf heb al deze dingen gedaan. Dus kan ik ze begrijpen. We hebben verschrikkelijke problemen, maar die problemen zijn menselijk.’

Vooroordelen ontkrachten
Als acteren de kunst van het inleven is, dan was Cassavetes in de eerste plaats een acteur. […] Cassavetes was dol op films - Frank Capra was zijn favoriete regisseur,
James Cagney zijn favoriete acteur - maar hij verwachtte er meer van. Als films niet aansloten bij de ware menselijke ervaring, wat leverden ze dan eigenlijk op? ‘We hebben maar twee uur om het leven van mensen te veranderen,’ klaagde hij dan. Hij weigerde om het zichzelf - of zijn publiek - gemakkelijk te maken. Meer dan eens veranderde hij films wanneer ze in de voorvertoning te positief waren beoordeeld. Hij wist dat het leven gecompliceerd was en geloofde dat films dat ook moesten zijn. Hij wilde geen verhalen verkopen - al zijn films waren ‘ontregelend’, zoals Amy Taubin schreef: ‘Ze vangen je op, draaien je rond, vervelen een beetje, laten je schrikken en gooien je er overstuur en in de war weer uit. Cassavetes wilde vooroordelen ontkrachten - zijn eigen nog het liefst. ‘Waarom zou ik een film maken over iets wat ik al weet?’ vroeg hij.
Zijn films waren niet per se ‘echter’ dan die van andere filmmakers - behalve misschien door het beperkte budget - maar Cassavetes maakte erg veel werk van de personages, en verwaarloosde de rest. De technische aspecten van het filmmaken werden door Cassavetes ooit geschat op ‘ongeveer acht procent’ van de totale waarde van een film. Wellicht is dat wat de schrijver van zijn necrologie bedoelde toen hij concludeerde: ‘Als Cassavetes minder integriteit had gehad, was hij een betere filmmaker geweest.’ Hij was ongeduldig met techniek en ontwikkelde een ‘onesthetische esthetiek’: zijn films werden met de hand gefilmd, in lange opnames met heel algemene belichting - vaak waren de beelden korrelig of onscherp. Hij was een Dogma-regisseur zonder dogma. Een van zijn cameramannen, Mike Forris, vertelde me:
‘Het belangrijkste wat ik over filmmaken heb geleerd is dat je altijd goed voorbereid moet zijn, dat je exact weet wat je gaat doen. John deed precies het tegenovergestelde. Hij wilde niet weten wat er zou gebeuren. Hij wilde het ontdekken en verrast worden. Hij geloofde niet dat je fouten kon maken. Op de een of andere manier stond vaagheid voor emotie bij John.’
Spontaniteit is essentieel in de films van Cassavetes. Die spontaniteit stond echter wel in het script en moest soms wel vijftig keer opnieuw worden opgenomen. Hij zocht niet naar de perfectie van Kubrick; hij had een hekel aan steriele films. Het ging hem om het onthullen van menselijke waarheden, rommelig en verwarrend als ze zijn.

Extra dimensie
Orson Welles zei: ‘Een film is goed als de maker erin te herkennen is.’ In dat geval was Cassavetes een genie. Op een bepaalde manier vertellen zijn films alles wat we over hem zouden moeten weten: hij was barmhartig, koppig, eerlijk, tegenstrijdig, romantisch, boos en uitbundig. In alles wat hij aanraakte kwamen deze kwaliteiten naar voren en het is erg moeilijk een scherpe analyse van deze man te maken. Een biografie gaat echter niet alleen over het zoeken naar de persoonlijkheid van de regisseur in zijn werk, maar ook over de manier waarop het leven van de maker zijn werk een extra dimensie gaf.
De verleiding is erg groot om van feiten een verhaal te maken en ik heb zeer waarschijnlijk meer dan eens die fout gemaakt. Cassavetes zelf verzette zich hier altijd tegen; hij wilde het complexe en tegenstrijdige van een personage benadrukken. ‘Alle mensen zijn privé’, zei hij. ‘Dat is de basisregel voor elke schrijver en regisseur.’
Wat zijn eigen leven betreft was hij een onbetrouwbare verteller. Hij was dol op praten, maar was veel te nieuwsgierig naar het leven en romantiseerde het discussiëren, waardoor hij nooit een consistente mening had. Hij kwam er al snel achter dat op het toneel staan niks voor hem was, want hij had een ongelooflijke hekel aan herhaling. Soms leek het voor hem wel een erekwestie om het oneens te zijn met de persoon - wie dan ook - die hij op dat moment tegenover zich had. Niet lang nadat hij iemand overtuigd had van zijn standpunt, veranderde hij van mening en begon de andere kant te beargumenteren. Al Ruban herinnert zich dat Cassavetes met een jaloersmakende onverschilligheid vergaderingen bijwoonde met Hollywoods invloedrijkste mannen. Hij kon ook meedogenloos zijn. Hij ontsloeg rustig cast en personeel als ze niet voldeden aan zijn ideaal voor een bepaalde film. Een vriend vroeg hem eens waarom hij zo veel schreeuwde tijdens zakelijke besprekingen. Hij knipoogde en zei dat het mensen van hun stuk bracht en dat dit soms nodig is om het werk voor elkaar te krijgen. Over het contact met de media gaf hij een vriend het volgende advies: ‘Onthoud altijd dat je aan journalisten nooit de waarheid verschuldigd bent.'

Grenzeloze liefde
Er bestaat geen twijfel dat hij mensen manipuleerde. En toch zeggen de mensen die hem kenden - ik heb een paar van hen mogen spreken in de afgelopen jaren - dat hij eindeloos gul, integer en loyaal was. Zelfs ruim tien jaar na zijn dood spreken zijn oude werknemers en collega’s nog over zijn grenzeloze liefde. Ze zien hem niet alleen als filmmaker, maar ook als een mentor, broer of vaderfiguur die de loop van hun levens veranderde. ‘John spon een web waarin je gevangen raakte, maar vervolgens nooit meer uit wilde ontsnappen’, schreef secretaresse Elaine Kagan me. Een verhaal: tijdens het filmen van Minnie and Moskowitz arriveerde Martin Scorsese in Hollywood, platzak en zonder dak boven z’n hoofd. Shadows was de inspiratiebron voor zijn eerste film Who’s That Knocking At My Door? en Cassavetes was bevriend geraakt met deze filmgekke Italiaanse Amerikaan. Dus besloot hij Marty een salaris te geven en een slaapplaats op de set. Dan kon hij mooi de beveiligingsman zijn. Scorsese hielp ook met het monteren van de films. En hij hield John vast toen deze door iemand anders werd geslagen om de juiste geluidseffecten voor een vechtscène te krijgen. Een jaar later liet Scorsese Boxcar Bertha aan Cassavetes zien, een exploitation-film die hij geregisseerd had voor Roger Corman. Cassavetes bekeek de film en vertelde Scorsese vervolgens wat hij ervan vond: ‘Marty, je hebt zojuist een heel jaar van je leven gewijd aan het maken van een piece of shit.’ Scorsese had een prima film gemaakt, maar hij kon meer dan dat. Had hij niet zelf iets te vertellen? Uit deze strenge beoordeling ontstonden Mean Streets, Raging Bull en al zijn andere films.
Om nog even terug te komen op Gena en John: cinema - in het bijzonder de Amerikaanse film - kan niet genoeg van dit soort filmkunstenaars hebben. En kunstenaars hebben andere kunstenaars nodig om hen op de juiste weg te houden: vaderfiguren om advies te geven, broers om mee te vechten, families om te koesteren. Die hebben wij trouwens allemaal nodig om onze weg in het leven te vinden. En daarom, in alle bescheidenheid, sta ik erop: er zouden meer boeken over John Cassavetes geschreven moeten worden.

Deze tekst is een ingekorte vertaling van het voorwoord uit Lifeworks van Tom Charity (Omnibus Press, 2001)