American Psycho: de visitekaartjes

Twaalf jaar geleden werd American Psycho ontvangen als een schokkend gore film. Inmiddels is er voor lieden die graag bloed uit slagaderen zien sproeien bevredigender materiaal verkrijgbaar. De grenzen van de gorigheid zijn verlegd. En dat is mooi. Want wat overblijft is de grote satirische kracht van dit verhaal, een zwarte komedie met een bloederig randje. En zoals een boek vaak een openingszin heeft waarin alles vervat ligt dat je nog zult lezen, heeft American Psycho de visitekaartjesscène. Een korte analyse.

Een film over een moordenaar heeft een scène nodig waarin de moordlust ontwaakt. Er is iemand nodig om de moordenaar over het randje te duwen, en dat is concullega Paul Allen. Paul is gewoon een kopie van Patrick, maar wint terrein op de zaak. Hij heeft ook nog eens plannen te gaan tennissen met Patricks yuppievriend Timothy Bryce, en regelt moeiteloos een reservering bij Dorsia, het mythische en onreserveerbare restaurant. Dan horen we het geluid van een zwaard dat uit zijn schacht getrokken wordt: er wordt een visitekaartje uitgewisseld. Het is het geluid van dreigend statusverlies. En status is alles. Patrick ziet maar één optie: zijn eigen visitekaartje laten zien.

Visitekaartje 1: Patrick Bateman.

Als de waardering over het kaartje (kleur: Bone, font: Silian Rail) wordt uitgesproken, zien we Bateman voor heel eventjes waarlijk tevreden kijken. Let goed op, want dit kunstje doet Christian Bale slechts één keer. Bale schijnt ooit gezegd te hebben dat hij voor de rol van Bateman inspiratie haalde uit de blik van Tom Cruise in de Late Show van David Letterman: 'Very intense friendliness with nothing behind the eyes.'

Visitekaartje 2: David van Patten

Maar helaas, het kaartje van Van Patten (kleur: Eggshell, font: Romalian Type) vindt iedereen óók prachtig. Let op: dat het mooier is dan dat van Bateman wordt niet eens met zoveel woorden gezegd. Bateman neemt aan dat Bryce het kaartje van van Patten mooier vindt dan het zijne, op grond waarvan is onduidelijk. Maar, zoals iedereen in deze film, vindt Bryce zichzelf nóg beter dan de rest. 

Visitekaartje 3: Timothy Bryce

Ook kaartje 3 (kleur: Pale Nimbus White, font: Raised lettering) wordt goed besproken, maar het draait natuurlijk allemaal om het kaartje van Allen. Met overslaande stem vraagt Bateman naar Allen's kaartje, het zweet druipt over zijn keurige kin.

Visitekaartje 4: Paul Allen

Kaartje nummer vier wordt getoond. Het is werkelijk fabelachtig mooi. De Taj Mahal van de visitekaartjes. Bateman staat nu laatste in de race en sterft duizend doden. Het is duidelijk: Paul Allen moet dood en wel snel. Je kunt namelijk niet én een mooi kaartje hebben, én zomaar gaan tennissen, én een reservering bij Dorsia krijgen.

Alles dat belangrijk is aan American Psycho als document van een gefrustreerde wereld, stapelt zich hier op. Om te winnen moet je je specialiseren in een oneindig aantal finesses. Als iedereen strijdt om iets dat in wezen vrij saai is (geld) dan moet de strijd gestreden worden op grond van een ondefinieerbaar savoir faire, van decorum en uiterlijkheden. Er is maar één goed kaartje. Maar één juiste bril. Er is maar één juist pak en voor je interieur zijn er eindeloos veel schakeringen grijs tussen wit en zwart. Daardoor lijkt iedereen op elkaar: iedereen is vice-president. En dus is niemand vice-president.

Maar de overwinning is altijd van degene die het op dat moment het best heeft begrepen. Even verderop in de film blijkt dat de grootste sukkel, Luis, nu de eigenaar is van het allermooiste visitekaartje.

Visitekaartje 5: Luis Carruthers

Als het goed is zakt de moed je hier in de schoenen. Je begrijpt Bateman. Er valt gewoon niet te winnen, omdat het spel altijd doorgaat. Als de sky de limit is, is er geen finish, er is alleen iemand aan de winnende hand. Daarom moet Patrick blijven moorden. De offers die gebracht worden zijn bijvangst die je achteloos overboord moet gooien. Want iedereen die sterft in American Psycho, zeg eerlijk, die wil je als kijker gewoon dood hebben. Het zijn niet de moorden die walging oproepen, maar de wereld van Bateman. Een film waarin moord symbool staat voor de terechtwijzing van een groep onuitstaanbare kloteyuppen, heeft niets met gorigheid van doen, maar met rechtvaardigheid. Er is maar een iemand winning. En het is niet Paul Allen.

Voor één keer zul je heel blij zijn dat je niet rijk bent en woont in een design-appartement met uitzicht over Central Park. Echt. Dat is niet erg. Je woont in Amsterdam en daardoor kun je in Studio/K naar American Psycho. Woensdag om 21:45 uur.