Stand van de Sterren

Rumidjah en Bakti staan midden op een spoorwegovergang op de trein te wachten. Rumidjah trekt bij haar zoon nog snel even een grijze haar uit, ondertussen kibbelen ze over ouder worden. De meeste documentairemakers zouden het tafereel vangen in een statisch kader, of weergeven in shot/tegenshot. Maar Leonard Retel Helmrich besnuffelt en betast de leden van de Indonesische familie Sjamsjuddin voorzichtig met zijn camera, door in soepele, vloeiende, intuïtieve bewegingen om hen heen te draaien.

Deze zogeheten 'orbits' — een term uit de natuurkunde — zijn het hoofdbestanddeel van Retel Helmrichs zelfbedachte single shot cinema-techniek. Hij bouwde een speciale cameraconstructie, de Steadywing, waarmee hij kan filmen met de stroomlijning waarmee een vis door het water zwemt. De single shot cinema is een verfijning van de direct cinema. De realiteit moet zo authentiek mogelijk worden vastgelegd, maar niet door van een afstandje te observeren. Retel Helmrich dompelt zich juist volledig onder in de wereld van zijn personages, omdat 'je de werkelijkheid minder manipuleert als je er openlijk deel van uitmaakt dan door te doen alsof je er niet bij hoort'.

Spiegel
Wie zo bewust bezig is met de relatie documentairemaker-realiteit, moet ook op andere vlakken spelen met betekenissen. Alles heeft een tweede, symbolische laag in zijn Indonesië-serie — na stand van de zon (2002) en Stand van de maan (2004, ook winnaar van de IDFA Award) is dit het derde deel. De familiekroniek van de Sjamsjuddins, die Retel Helmrich nu twaalf jaar volgt, is een spiegel van de Indonesische maatschappij. Het religieuze conflict tussen islam en christendom, de groeiende welvaartskloof, de tegenstelling tussen stad en platteland en de strubbelingen tussen de generaties — ze spelen binnen de Sjamsjuddins op microniveau.
stand van de sterren, op IDFA en Sundance overladen met prijzen, richt zich vooral op Tari, het kleinkind van de christelijke grootmoeder Rumidjah, dat wordt opgevoed door haar moslimoom Bakti. De beginnende puber ziet zich verleid door het oprukkende kapitalisme — zoals wanneer zij en haar vriendinnen zich in moderne shopping malls lichte, westerse ogen laten aanmeten. Maar de familie heeft liever dat ze al haar tijd in school steekt, want dat is de kortste weg naar een luxer bestaan.

Ochtenddauw

Stand van de sterren vertelt een krachtig en urgent verhaal, dat helaas constant onderbroken wordt door visuele krachtpatserij. In een sensationele camera-achtervolging rent een jongetje keihard door de sloppenwijken, ochtenddauw druppelt onder de opkomende zon van een bloem, en beelden van rondscharrelende katten en ratten lijken een apart motief te vormen — maar waarvoor?


Het zijn beelden zonder narratieve betekenis, waarin de single shot cinema iets cerebraals krijgt. Retel Helmrich koketteert ermee: kijk eens wat ik allemaal kan met mijn Steadywing. Filmesthetisch mag het overrompelend zijn, hij dreigt zo ook zijn eigen beginselen te ondergraven. Het streven is een directe band met de personages, maar op deze manier gaat de filmmaker te veel tussen hen en de kijker instaan. Ik voelde daardoor weinig intimiteit met de Sjamsjuddins. 
Als Retel Helmrich van plan is de familie te blijven volgen, zoals Michael Apted met een generatie Britten doet in Up, verdient de volgende aflevering meer bescheidenheid. Het is niet zo bedoeld, maar Stand van de sterren lijkt wel een egodocumentaire.