Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb

Om een verlaten fabrieksterrein in Engeland te transformeren tot een platgebombardeerde stad in de Vietnamoorlog, liet Stanley Kubrick voor de opnames van Full Metal Jacket een plastic jungle overvliegen uit Californië. Toen de regisseur besloot dat de planten 'er niet goed uitzagen', importeerde hij in de plaats daarvan tweehonderd echte palmbomen uit Spanje en nog eens tienduizenden plastic planten uit Hongkong. Dit is slechts één van de vele anekdotes uit de carrière van Kubrick die aantonen hoe perfectionistisch de grootmeester was.

Stanley Kubrick wilde controle over ieder detail van zijn films. Hij investeerde jaren in onderzoek naar zijn onderwerpen en nieuwe filmtechnieken. Op de set controleerde hij iedere prop op authenticiteit, liet hij acteurs takes tientallen malen overdoen tot hij vond wat hij zocht en hij kende het werk van zijn crewleden vaak beter dan zijzelf. Voor de futuristische gadgets in 2001: A Space Odyssey schreef Kubrick volledig technologisch correcte gebruiksaanwijzingen, terwijl die gadgets in de film slechts op de achtergrond te zien zijn. Voor Eyes Wide Shut  liet hij Tom Cruise een wandelingetje van de voordeur naar de koelkast tientallen malen overdoen om de juiste uitgeputte gezichtsuitdrukking te krijgen. Maar ook in zijn privéleven is de manie terug te zien. Toen hij naar Ierland vertrok voor filmopnames, liet hij vijftien getypte pagina's achter met instructies voor hoe er voor de huisdieren moest worden gezorgd.

De maakbaarheid van het lot

Kubricks fixatie uit zich niet enkel achter de schermen; een terugkerend thema in zijn oeuvre is de destructieve kant van controledrang. We zien dit voor het eerst in The Killing, zijn eerste meesterwerk, waarin Sterling Hayden als John Clay de perfecte roofoverval plant, die uiteindelijk misloopt door één onvoorzien element. In latere films paste Kubrick het thema steeds verfijnder toe. Vrijwel al zijn verhalen gaan over mensen die hun wereld denken te beheersen met technologisch en psychologisch vernuft, maar het systeem dat ze daarmee creëren blijkt een latent gebrek te bevatten, waardoor het zich met al zijn kracht tegen haar schepper keert.

Het beste komt dit gegeven naar voren in Kubricks koude oorlogsatire Dr. Strangelove, waarin een doorgedraaide Amerikaanse generaal zijn vliegtuigen de opdracht geeft om de Sovjet-Unie aan te vallen. De film besteed veel tijd aan het vrij serieus uitleggen van de militaire commandostructuren en doctrines als mutual assured destruction, die een allesvernietigende nucleaire oorlog zouden moeten voorkomen. Maar naarmate duidelijk wordt dat ondanks dit alles een nucleair armageddon onvermijdelijk is, schiet Dr. Strangelove in de lach om zijn eigen absurditeit. Wat kun je anders met deze situatie?

Ook in Kubricks meest onbegrepen film, kostuumdrama Barry Lyndon, is het thema 'controle' tussen de regels door verweven, zo subtiel dat het de kijker bijna ontgaat. In Barry Lyndon gelooft de eerzuchtige, naïeve titelfiguur in de maakbaarheid van zijn lot. Via bizarre omwegen weet hij een vooraanstaande positie in de Engelse aristocratie te bemachtigen, maar op het einde wordt hij verstoten; failliet, fysiek en emotioneel kapot. Het hart van de kijker breekt. Waarom moest het zo lopen? Je probeert terug te redeneren waar Barry de fout in ging, maar een simpel antwoord is onmogelijk.

Betere vleugels bouwen

Kubricks thematiek is vandaag de dag nog net zo relevant als toen de films werden gemaakt. De Koude Oorlog uit Dr. Strangelove is voorbij, maar het gevaar van allesvernietigend wapentuig is nog altijd aanwezig. En het gaat dieper. Bij de bankencrisis van 2008 bijvoorbeeld was er ook sprake van een door mensen gecreëerd systeem waarover de controle was verloren. En worstelen wij vandaag de dag niet net zozeer met de maakbaarheid van ons bestaan als in de pruikentijd van Barry Lyndon? Dit zijn de redenen waarom Kubricks films nog altijd worden bekeken en gewaardeerd.

De vraag blijft hoe Kubricks pessimistische filmvisie op controle valt te rijmen, waarbij zijn personages steeds maar weer de grip verliezen, met zijn persoonlijke perfectionisme. Misschien is het, zoals bij de beste kunst, juist de onoplosbare tegenstrijdigheid die het werk zo fascinerend maakt. Of misschien is het streven altijd de moeite waard, zelfs als je het doel nooit zult bereiken. Kubrick zelf verwoorde dit treffend kort voor zijn dood in zijn dankwoord bij de D.W. Griffith Award, aan de hand van het verhaal van Icarus. De boodschap van de Griekse mythe is niet, vlieg niet te dicht bij de zon, maar bouw betere vleugels.

Tekst: Bart Juttmann