Antichrist

Dat is nog eens een visitekaartje! De eerste minuten van Antichrist zijn aangrijpend en briljant. Zwart-wit beelden tonen een heftig vrijend stel in een badkamer. In mindere handen zouden de slowmotion beelden, waaronder een aria van Händel klinkt, pathetische cinema opleveren, maar Von Trier maakt er een ode aan seksuele passie van. Een close up van drie beeldjes, waarop de woorden pijn, verdriet en wanhoop staan, is een vooraankondiging van de tragedie die komen gaat.

We zien een peuter uit zijn bed kruipen en naar een open raam scharrelen. Buiten sneeuwt het. Sneeuwvlokken waaien naar binnen. Het kind, pluchen knuffel in zijn hand, klimt op de vensterbank, kijkt nog eens goed om zich heen, en tuimelt naar beneden. De aangrijpende climax: de vrijende vrouw ziet het vanuit haar ooghoek gebeuren. Kan het gruwelijker?

Laat u niets wijsmaken: de veelbesproken horrorscènes aan het einde van Antichrist – een vrouw boort met een grote handboor een gat in het been van haar man en knipt later met een oude schaar haar clitoris en schaamlippen af – leveren geen fijnzinnige beelden op, maar wie wel eens een horrorfilm heeft gezien, neutraliseert die scènes automatisch door ze in een horrorcontekst te zetten. Gruwelijker dan het begin wordt Antichrist niet. Godzijdank.

Antichrist, dat na de beginscène overgaat op kleur, gaat over hoe deze man (Willem Dafoe) en vrouw (Charlotte Gainsbourg, die alleen al voor haar lef terecht tot beste actrice werd uitgeroepen in Cannes) met elkaar verder moeten na de dood van hun kindje. Natuurlijk voelen zij zich schuldig, al heeft hij daar minder last van dan zij. Kunnen ze nog verder met elkaar?

Misschien is geen enkele liefdesrelatie in zo’n situatie te redden, maar hier gaat het meteen mis, doordat de man, die psychotherapeut is, besluit om zijn vrouw, die dood wil, door het rouwproces te helpen. Het is een kardinale beroepsfout, want iedere therapeut weet dat hij niet professionele hulpverlener én geliefde kan zijn. Dat de man zich opstelt als een begripvolle rationele geest, die haar uit haar diepe ellende zal redden, maakt haar razend: waarom had hij nooit interesse in haar, maar nu hij haar als patiënt kan benaderen wel?

Als ze zich samen terugtrekken in een huisje in een bos, weet iedere kenner van horrorfilms dat het niet goed zal aflopen, want in dat genre loopt het in de natuur altijd uit op een strijd op leven en dood. In de woorden van de vrouw: 'De natuur is satans kerk.' Zo kun je het ook zien. Voor wie het dan nog niet heeft begrepen is er een pratende vos, die tegen de man zegt dat ‘de chaos regeert’. Hoe die eruit ziet, blijkt als bij de vrouw, die, weinig verrassend, voor de irrationele oerkracht staat, alle remmen los gaan. Het leidt tot de genoemde horror, die het psychodrama volledig uit het lood slaat.

Antichrist zou een briljant drama over peilloos diep, onverwerkbaar verdriet zijn geweest als Von Trier zijn provocatiedrift voor één keer eens in bedwang had gehouden. Het is niet gelukt. Weer zocht de maker de controverse, met als gevolg een film die de kijker lang in zijn greep houdt, maar uiteindelijk uiteenspat op bluf.

Antichrist doet denken aan het circus in lang vervlogen tijden: komt dat zien, Von Triers rariteitenkabinet is in de stad!